Linh Nga Niê Kdăm
taytrung 4 tay trung quangcao1.gif Tây trung 1
1 2 3 4

Đam mê âm nhạc truyền thống

Được viết bởi : Admin | Ngày 2015-12-04

Không khí trong gia đình nghệ nhân Rơ Chăm Tih lúc nào cũng rộn ràng bởi âm thanh của những loại nhạc cụ truyền thống. 

Với tình yêu văn hóa truyền thống, nhiều nghệ nhân dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên đã dành phần lớn thời gian để nghiên cứu, gìn giữ bản sắc của dân tộc mình. Trong đó, ông Rơ Chăm Tih (dân tộc Jarai) ở làng Jút, xã Ia Dêr, huyện Ia Grai, tỉnh Gia Lai là một điển hình.

Không khí trong gia đình nghệ nhân Rơ Chăm Tih ở làng Jút, xã Ia Dêr, huyện Ia Grai lúc nào cũng rộn ràng  bởi âm thanh của những loại nhạc cụ truyền thống vang lên, xen lẫn tiếng cười nói của các lớp học trò. Đến chúc Tết thầy, nhưng học trò vẫn say mê với các loại nhạc cụ yêu thích như đàn T’rưng, Ting Ning, Klông Pút…

Hàn huyên về công việc năm cũ và dự kiến năm mới, nghệ nhân Rơ Chăm Tih cũng không quên nhắc nhở học trò những chỗ còn thiếu sót. Thầy và trò cứ mải mê với nhạc cụ truyền thống, với những chi tiết của cây đàn T’rưng, Ting Ning, Klông Pút… cần phải chỉnh sửa để đạt chuẩn về âm thanh, nốt nhạc.

Chăm chú vào những động tác của nghệ nhân, lắng nghe từng điệu nhạc, anh Siu Tết ở làng Jút 1, xã Ia Dêr cho biết: “Tôi học Ting Ning được 6 tháng rồi. Thầy chỉ cho tôi kỹ lắm, tôi cũng tiếp thu được nhiều. Tôi mong muốn học để bảo tồn văn hóa truyền thống. Bà con người J’rai thì luôn gìn giữ và phát huy tốt truyền thống văn hóa của mình”.

                                                              Rchăm Tih ( ngoài cùng bên trái) hướng dẫn làm đàn t'rưng

Nghệ nhân Rơ Chăm Tih chia sẻ, tình yêu với nhạc cụ truyền thống đã ngấm vào máu thịt ông từ lúc còn rất nhỏ. Qua các mùa lễ hội ở buôn làng, qua năm tháng miệt mài dõi theo các cụ già trong làng vót những ống tre, ống nứa làm đàn, đến năm 12 tuổi, Rơ Chăm Tih đã tự chế tác được một số nhạc cụ đơn giản. Và cho đến 12 năm sau, tên tuổi và tài năng âm nhạc dân tộc của Rơ Chăm Tih thực sự được nhiều người biết đến.

Đó là vào mùa hè năm 1997, tại Liên hoan nghệ thuật quần chúng toàn quốc ở Huế, mọi người thực sự ngưỡng mộ trước tài năng chế tác và biểu diễn nhạc cụ dân tộc rất tài hoa của Rơ Chăm Tih, mang về tấm Huy chương vàng cho đoàn Gia Lai.

Mới ngoài 40 tuổi, nhưng bộ sưu tập huy chương của ông thật đáng trân trọng, với 10 Huy chương vàng và 1 Huy chương bạc trong các kỳ Liên hoan nghệ thuật quần chúng.

Nghệ nhân Rơ Chăm Tih nói: “Hồi còn nhỏ, tôi rất thích nhạc cụ truyền thống. Rảnh rỗi lúc nào tôi cũng chạy đến chỗ các nghệ nhân để nghe, nhìn cách nghệ nhân chế tác nhạc cụ. Lúc đó, tôi rất thích”.

Theo nghệ nhân Rơ Chăm Tih, một dàn nhạc cụ đầy đủ của người Jarai hay Bana phải đủ 15 loại, nhưng ông tự chế tác được 14 loại từ tre nứa, riêng cồng chiêng là phải mua. Ngày xưa, người già làm một cây đàn T’rưng phải tốn rất nhiều thời gian, công sức. Tre chặt ở rừng về phải ngâm dưới bùn ao đến 3 năm mới có thể mang lên để làm đàn. Ngày nay, tuy thời gian được rút ngắn hơn, nhưng các công đoạn chế tác cũng không kém phần công phu. Tre chặt về, phơi nắng 3 tháng, rồi đem luộc, sau đó lại đem sấy trên dàn bếp. Những đoạn tre già, thẳng và chắc mới đủ tiêu chuẩn làm đàn.

Sau những lần biểu diễn ở các nơi, có nhiều người yêu thích, hỏi mua cây đàn T’rưng của nghệ nhân Rơ Chăm Tih. Ông rất vui mừng và tự hào vì âm nhạc truyền thống của dân tộc mình vẫn được nhiều người yêu thích, cần phải tìm cách phát huy và truyền bá rộng rãi. Từ đấy, nghệ nhân thành lập Hợp tác xã sản xuất hàng mỹ nghệ Tây Nguyên, đồng thời mở lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ. Nghệ nhân Rơ Chăm Tih rất phấn khởi, vì sản phẩm của hợp tác xã làm ra tới đâu, khách hàng đến mua hết từng đó, học trò theo học ngày càng đông.

Từ niềm đam mê âm nhạc truyền thống, nghệ nhân Rơ Chăm Tih đã tạo ra công ăn việc làm với thu nhập ổn định cho nhiều người, vừa góp phần lưu giữ, phát huy và quảng bá được văn hóa truyền thống của dân tộc mình./.

 

Công Bắc

 

[...]
Xem tiếp

Món ăn đặc biệt của đàn ông Cơ Tu

Được viết bởi : Admin | Ngày 2015-08-04

Hàng năm, khi những cơn mưa cuối mùa và những trận lụt đã dứt, đồng bào Cơ Tu ở miền núi phía Tây Quảng Nam lại rủ nhau men theo các bờ suối để đào tìm một loại côn trùng có tên là Cơ đang (sùng đất) về làm thuốc cường dương. Từ lâu, loài côn trùng này đã trở thành bí quyết phòng the hữu hiệu của các quý ông nơi đây. Theo lời lưu truyền thì thời xa xưa, những người đàn ông Cơ Tu giàu có thường lấy năm bảy vợ mà bà nào cũng đẻ “sòn sòn” là nhờ ăn các món làm từ sùng đất.

 
 
 “Viagra truyền thống”

Cho đến nay, đồng bào Cơ Tu ở miền núi phía Tây Quảng Nam vẫn lưu giữ một món ăn truyền thống được xem là Viagra cho các quý ông nơi đây từ xa xưa. Đó là món “thiên niên kiện” được nấu bằng con “cơ đang” với cây đọt non. Cơ đang là tên mà đồng bào nơi đây gọi sùng đất – loài côn trùng có thân bằng ngón tay út người lớn, màu trắng ngà, hoặc trắng xanh, hoặc vàng. Đầu màu cánh kiến cứng, có hai răng màu đen nằm ngang. Đọt là một loại cây có thân mỏng, giống cây nứa. Món ăn này có tên đặc biệt như vậy cũng xuất phát từ công dụng tuyệt vời của nó trong việc tăng cường khả năng “yêu” cho nam giới. Theo tiếng Hán: thiên là ngàn, niên là năm, kiện là khoẻ mạnh, tráng kiện – thiên niên kiện là “ngàn năm tráng kiện”. Trong đó, sùng đất chiếm công dụng quan trọng nhất, bản thân nó đã được coi là bí quyết “giường chiếu” của đàn ông Cơ Tu từ bao năm nay. Thực tế, những người dân miền núi nơi đây chưa hề đọc một tài liệu khoa học nào chứng minh con sùng đất có tác dụng trong y học. Tuy nhiên qua thực tế sử dụng, họ nhận ra thịt sùng đất rất ngon, ngọt đậm như thịt gà, không chỉ có tác dụng trong “chuyện ấy” mà còn làm giảm dần các cơn đau khớp, nhức mỏi.

Sùng đất là ấu trùng của con bọ hung, chúng chuyên ăn phá mía non, khoai mì. Sùng đất ăn mía có màu vàng đậm, còn loại ăn khoai mì có màu trắng, to hơn sùng mía. Theo các già làng kể lại, ban đầu người ta không dám ăn các loại sùng này vì hình dáng “nhờn nhợn” của chúng nhưng rồi cuộc sống nghèo đói “cái gì cũng cho vào miệng” nên họ “nhắm mắt ăn liều” và không ngờ nó lại ngon và bổ đến thế. Các già làng kể rằng, xưa kia, đàn ông Cơ Tu được thoải mái trong việc lấy vợ, đặc biệt là những người giàu có. Theo đó, những người đàn ông quý tộc nhiều của cải thường 5-7 bà vợ, người bình thường cũng 2-3 bà. Đặc biệt là có những ông đã qua tuổi “thất thập cổ lai hi” vẫn còn lấy vợ bé và sinh “sòn sòn” mấy đứa con nữa. Trước đây, khi bí quyết phòng the của đồng bào Cơ Tu chưa được khám phá, người ta nghĩ rằng cuộc sống hòa với thiên nhiên và nguồn thảo dược dồi dào từ rừng núi nơi đây mới là điều giúp đàn ông nơi đây sung mãn đến vậy. Tuy nhiên, sự thực lại nằm trong loài côn trùng có hình dạng bên ngoài “ghê ghê” – con Cơ đang. Khi mùa Cơ đang đến, những người đàn ông Cơ Tu thường kéo nhau đi bắt loài côn trùng này về chế biến thành món ăn “ngàn năm tráng kiện” truyền thống, các món nhậu khác hoặc ngâm rượu uống cả năm để tăng cường sinh lực, làm hài lòng tất cả các bà vợ trong “khoản ấy”.

Thông thường, sùng đất trưởng thành vào mùa mưa, độ vào giữa tháng 8 cho đến hết tháng 12 (Âm lịch). Vì chu kì vòng đời của loài côn trùng này ngắn như vậy nên đến mùa sùng đất, đồng bào Cơ Tu lại tranh thủ hết sức có thể để “hái lộc” trời cho này. Ngoài món ăn truyền thống cơ đang um với đọt non, sùng đất còn được chế biến thành nhiều món khác nhau, từ xào, luộc, nướng… Tuy nhiên, hai món mà người dân địa phương hay làm nhất vì nhanh và ngon miệng là sùng xào hoặc nướng. Sùng đất là loại côn trùng sạch, bởi chúng sống ở những vùng đất xa khu dân cư và ăn rễ các loại cây không độc hại. Nơi phun nhiều thuốc trừ sâu hay thuốc diệt cỏ thì hầu như không tìm được sùng. Vì vậy, sùng đất sau khi đào được chỉ cần rửa sạch đất cát rồi luộc hoặc nướng sơ qua cho chín vừa. Sau đó ướp gia vị hành, tiêu, ớt, tỏi, củ sả tươi, mắm muối như ướp thịt, càng nhiều sả càng thơm, để khoảng 30 phút cho gia vị ngấm đều rồi mới làm các món ăn.

Biệt dược phòng the thành “đặc sản”

Bí quyết phòng the từ con Cơ đang được lưu truyền bí mật trong cộng đồng người Cơ Tu trong một thời gian dài cho tới những năm gần đây, khi cuộc sống của đồng bào không còn bó hẹp trong phạm vi bản làng nữa. Sự giao lưu, trao đổi thông tin và sự nhập, di cư giữa các vùng khiến bí mật của người Cơ Tu khai lộ. Công dụng “một người khỏe hai người vui” của sùng đất khiến nó trở thành món ăn “đặc sản” được săn lùng nhiều nhất vùng rừng núi phía Tây Quảng Nam hiện nay với giá mua tận gốc đã là 300.000 đồng/kg. Lúc trước, sùng đất nhiều vô kể, người dân đào về còn cho gà ăn. Nhưng vài năm trở lại đây nhiều nhà hàng, quán ăn, hay các tay sành nhậu… xuống tận nơi để thu mua với giá cao thì thậm chí, người dân địa phương giờ cũng không dám ăn món ăn truyền thống của đồng bào mình mà dành để bán lấy tiền. Vào mùa, săn sùng trở thành một nghề mang lại nguồn thu nhập cao cho các hộ gia đình. Theo kinh nghiệm của những “tay săn” lâu năm thì chỉ cần nhìn cây cỏ trên mặt đất, chỗ nào bị héo úa hoặc chết là xác định được nơi có sùng đất vì con sùng thường đào bới và cắn đứt rễ cây cỏ để ăn. Ngoài ra, những nơi nào có lợn rừng ủi thì nơi đó chắc chắn sẽ có nhiều sùng đất vì lợn rừng rất thính và chúng rất khoái ăn sùng. Tuy nhiên, muốn bắt những chú sùng lớn, béo mập, người ta chủ yếu phải tìm đến bãi bồi ven suối.

Trong Đông y, Nam y, sùng đất cũng được các thầy thuốc sử dụng từ lâu, tuy chưa có tài liệu y học nào ghi nhận việc loại côn trùng này có tác dụng trong việc tăng cường khả năng “giường chiếu”. Theo Từ điển Động vật và khoáng vật làm thuốc ở Việt Nam (Nhà xuất bản Y học 1998) của tác giả Võ Văn Chi thì sùng đất là ấu trùng của loài bọ hung Holotrichia Sauteri Moser, thuộc họ Sùng đất - Melonihidae. Là dạng ấu trùng biến thái thường gặp trong đất, ăn rễ cây và ăn lá cây, thường gặp nhiều ở vùng đồng bằng. Ấu trùng phơi khô cũng dùng như ấu trùng của loài Holotrichia Diom Phalia Bater. Khi phơi khô, ấu trùng có tên là Tề tào, vị mặn, tính bình, có độc, có tác dụng phá huyết, hành ứ, tán phong bình suyễn, thông sữa, minh mục khu ế. Tề tào dùng trị vết thương té ngã ứ huyết, đau phong, phá thương phong, đau họng, mắt có màng, ung nhọt, lở trĩ. Dùng uống ở dạng hoàn tán, dùng ngoài tán bột rắc hoặc giã đắp. Tuệ Tĩnh cũng đã viết trong Nam Dược Thần Hiệu rằng: “Tề tào - con sùng đất, vị mặn, tính hơi ấm, có độc, phá huyết, thông kinh, trị nhọt ở nách, gãy xương, mắt mờ, phong lở”. Hải Thượng Lãn Ông thì ghi nhận trong Lĩnh Nam bản thảo: “Tề tào tục gọi con sùng đất/ Hơi ôn, vị mặn, tính độc thật/ Phá huyết, thông kinh, chữa nhọt sườn/ Chữa gãy xương, mụt phong, màng mắt”.

 

Vị thuốc quý trong Đông y


Về việc sử dụng sùng đất để tăng cường “bản lĩnh đàn ông”, lương y Phó Hữu Đức, Hội Đông y Hà Nội cho biết: “Sùng đất là một vị thuốc quý được sử dụng trong Đông y từ lâu. Các thầy thuốc thường dùng nó để trị chứng mụn nhọt còn về tác dụng trong chuyện “gối chăn” thì tôi chưa nghe ai nói cũng chưa thấy tài liệu y học nào ghi nhận. Có lẽ đây chỉ là kinh nghiệm dân gian của đồng bào miền núi, rồi qua lời đồn thổi biến thành “thần dược”. Dựa trên kinh nghiệm của chính người sử dụng cũng có thể đánh giá được phần nào công dụng của vị thuốc nhưng phải nghiên cứu trên cơ sở khoa học và trên diện rộng. Bên cạnh đó, côn trùng sống dưới đất luôn tiềm ẩn những độc đố, vì vậy người dân cũng nên cẩn trọng trong quá trình chế biến và sử dụng”.

 Gia Khang

 

[...]
Xem tiếp

Hiến đất xây trường học

Được viết bởi : Admin | Ngày 2015-31-03

 Biết trường cần đất để xây nhà ăn bán trú cho các em học sinh ở xa, hai hộ gia đình Hồ Xi và Hồ Minh, người Khùa thuộc dân tộc Bru - Vân Kiều ở bản Y Leeng (xã Dân Hóa, huyện miền núi Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình) đã tự nguyện hiến gần 300m2 đất.

Trường Tiểu học & THCS Dân Hóa đóng trên địa bàn huyện nghèo Minh Hóa, nơi đời sống người dân nằm trong diện khó khăn nhất tỉnh Quảng Bình. Trường có 1 điểm trung tâm và 4 điểm lẻ, toàn trường có 446 học sinh, trong đó học sinh con em đồng bào chiếm hơn 97%, tỷ lệ học sinh nằm trong diện hộ nghèo chiếm 87%.  

                                                                           Không có phòng, giờ thực hành học sinh phải làm ở sân

Thầy Nguyễn Thanh Sơn, Hiệu trưởng nhà trường cho biết, riêng ở điểm trường trung tâm, nơi có 308 em học sinh thì đã có đến 181 em có nhu cầu ở bán trú. Sở dĩ số lượng học sinh có nhu cầu ở bán trú cao là vì quãng đường từ nhà đến trường là rất xa, nhiều em phải đi bộ, đạp xe hàng chục km đường đèo dốc.

Trước thực trạng trên, vừa qua UBND huyện Minh Hóa đã phê duyệt dự án xây dựng công trình nhà ăn bán trú cho học sinh trường Tiểu học & THCS Dân Hóa. Tuy nhiên, điều khó khăn lớn nhất cho nhà trường lúc này là quỹ đất để xây dựng công trình không có.

Đến từng hộ dân ở khu vực xung quanh nhà trường để vận động họ hiến đất cho nhà trường để có chỗ xây dựng công trình nhà ăn bán trú nhằm phục vụ nhu cầu cho các em học sinh ở xa.

Biết được tầm quan trọng của việc học, hai hộ dân là Hồ Xi và Hồ Minh ở bản Y Leng đã tự nguyện hiến gần 300m2 đất cho nhà trường. “Nhà mình ở gần trường nên con không phải ở bán trú, nhưng thấy các cháu ở xa mỗi khi đến trường khổ cực lắm, nhất là mùa mưa bão. Đất mình để đó cũng chưa làm chi, còn nhà trường thì lại rất cần nên mình sẵn sàng cho ngay. Qua đây, tôi cũng mong rằng, trong thời gian tới Đảng, Nhà nước và các cơ quan ban ngành cần quan tâm hơn nữa để các em học sinh con em đồng bào có thêm điều kiện theo học cái chữ Bác Hồ để mong sớm thoát nghèo”, bà Hồ Thị Bua (vợ ông Hồ Xi) tâm sự. 

                                                                        Lô đất bà Hồ Thị Bua hiến để xây trường

 thầy Nguyễn Thanh Sơn, Hiệu trưởng trường Tiểu học & THCS Dân Hóa phấn khởi: “Thay mặt lãnh đạo nhà trường, tôi chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc đến hộ gia đình ông Hồ Xi và Hồ Minh đã tự nguyện hiến gần 300m2 đất cho nhà trường xây dựng nhà ăn bán trú cho các em học sinh”.

Qua việc làm đầy thiết thực trên, thầy Sơn cũng bày tỏ mong muốn, hiện nay ở các điểm trường lẻ nhu cầu về quỹ đất để xây dựng cơ sở vật chất phục vụ cho công tác dạy và học đang còn thiếu nên rất mong bà con tạo điều kiện, hiến đất để cho nhà trường mở rộng cơ sở trường lớp, nhà ở bán trú cho học sinh và giáo viên.

Đặng Tài - Văn Lịnh

[...]
Xem tiếp