Linh Nga Nie kdam

Linh nga niek dam

Trò chuyện cùng Phan Văn Thắng Tạp chí Văn Nghệ Nghệ An

Được cập nhật bởi Admin ngày 2017-04-05

1.Lâu nay ở VN đã và đang nói rất nhiều đến vấn đề hòa giải, hòa hợp dân tộc và nổi lên như một vấn đề, một nhu cầu vừa cấp bách vừa cơ bản dài lâu của quốc gia dân tộc. Thực ra vấn đề này không phải chỉ có ở VN, và cũng không phải bây giờ mới xuất hiện. Sau mỗi biến cố lịch sử quan trọng của bất kỳ quốc  gia – dân tộc nào thì cũng đều xuất hiện nhu cầu này. Tùy vào tính chất mức độ phân hóa, phân  ly sau các biến cố mà nhu cầu nhiệm vụ hòa giải hòa hợp đặt ra với các quốc gia - dân tộc khác nhau. Ở VN, suốt hơn 70 năm qua, đặc biệt là từ sau sự kiện 30.4.1975, vấn đề này được đặt ra như một nhu cầu tất yếu, cơ bản làm nền tảng  để ổn định và phát triển đất nước, trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, từ chính trị đến kinh tế, văn hóa… Trong cuộc gặp gỡ hôm nay, chúng tôi muốn chúng ta sẽ chủ yếu trao đổi vê hòa giải, hòa hợp dân tộc về văn hóa.

Thưa các anh chị, sau sự kiện 30.4.1975, nhu cầu hòa giải, hòa hợp về văn hóa đã xuất hiện và lộ diện như thế nào? Tại sao phải thực hiện hòa giải, hòa hợp dân tộc về văn hóa?

 

Đáp : Sau 1975, VN có quá nhiều  việc phải làm, đặc biệt là vấn đề phát triển kinh tế . Nên có một thời gian dài không mấy ai quan tâm tới sự đổi thay theo hướng thụt lùi. Cho đến khi VH được quan tâm thì đã qua vài chục năm rồi. Ví dụ như vấn đề  đánh đổ đồng cả văn hóa truyền thống Tây Nguyên chúng tôi vào “ mê tín dị đoan” , đến khi muốn phục hồi thì gần như quá muộn. Mất gần hết theo sự ồ ạt chuyển đổi tín ngưỡng để khỏi bị coi là “ mê tín”, là “ lạc hậu” rồi còn đâu. Việc bất bình đẳng về văn hóa vẫn diễn ra từ trước đến nay, có thể không do ý thức hệ, mà do sự thiếu hiểu biết . Đến tôi còn không dám nhận mình hiểu hết về văn hóa dân gian Tây Nguyên nữa là người miền xuôi ở Tây Nguyên. Tuy nhiên có còn hơn không, thời điểm nào thì việc thấu hiểu để hòa hợp văn hóa cũng vẫn là điều cần và nên làm.

2. Đây không phải là lần đầu tiên VN phải đối mặt với nhiệm vụ hòa giải, hòa hợp dân tộc. Trong lịch sử, tôi nghĩ, khi quốc gia Đại Việt mở rộng lãnh thổ về phương Nam, hẳn là cũng phải thực hiện hòa  giải, hòa hợp với văn hóa Cham. Rồi để có một thế quân bình tam giáo đồng nguyên Nho - Phật - Lão, chắc chắn cũng là một thực hành hòa giải, hòa hợp không đơn giản và nhanh chóng. Rồi đến đầu thế kỷ XX, Nho/cựu học và Tân học cũng là một hóa/hòa giải để có sự hòa hợp. Nhìn lại lịch sử để nhận thức hiện tại, theo các anh chị thì công cuộc hòa giải hòa hợp lần này có gì khác và giống trước đây? Cái giống, và cái khác cơ bản nhất là gì?

Đáp :Tôi đồng ý rằng trong lịch sử đã có những sự hòa hợp/ hòa giải về văn hóa của văn hóa miền xuôi đất Việt với Chăm Pa, với Trung Hoa…. Nhưng có lẽ nó ở vào thời quá vãng đã xa lắm rồi, còn vài chục năm trở lại đây đối với văn hóa Tây Nguyên chúng tôi, không có được điều ấy. Tất cả gần như chỉ toàn là sự áp đặt. Áp đặt lên VH ở và làm triệt tiêu VH vật thể. Áp đặt lên VH phi vật thể để nó cũng dần triệt tiêu nốt. Đến khi Unesco công nhận toàn bộ “ Không gian VHTN” là Di sản của nhân loại, đại diện cho nhân loại thì đổ bao nhiêu tiền của vào để  cứu vãn cũng không được nữa rồi. Điều này xuất phát từ sự nhìn nhận bất bình đẳng về VĂN MINH NƯƠNG RẪY của các DTTS miền núi mà ra, chỉ thấy VH đồng bằng là ưu việt nên mới áp đặt lên tất cả như thế. Liệu chúng ta bàn đây có thay đổi được điều ấy không? Vì có ai công nhận nền Văn Minh Nương Rẫy ấy đâu chứ ??

 

3. Mục tiêu và nhiệm vụ hòa giải, hòa hợp về văn hóa lần này là gì?

Đáp : Làm sao để mọi người dân Việt Nam đều hiểu biết giá trị văn hóa cả miền xuôi lẫn miền ngược mà mình có. Không chỉ qua hệ thống trường học mà nhất là qua các phương tiện thông tin đại chúng

Gần đây TV có rất nhiều chương trình giới thiệu văn hóa  phong tục tập quán, nghệ thuật diễn xướng, ẩm thực…) các dân tộc khắp 3 miền,đó là một hướng đi đúng đắn, nên tiếp tục triển khai sâu và rộng, chứ đừng làm hời hợt. Các phương tiện thông tin khác cũng nên hưởng ứng, nhưng đừng giới thiệu dưới dạng “ bí ẩn, bật mí..” giật gân, câu khách, mà là những nét đẹp, nét độc đáo . Tất nhiên phải có sự thấu hiểu qua tìm hiểu kỹ càng, “cưỡi ngựa xem hoa” như các “phóng viên máy lạnh”rồi phán thì chẳng khác gì “ bêu xấu”. Điều này các cơ quan thông tấn địa phương có vẻ làm tốt hơn TW, vì sự cận kề chăng?.

 

4. Nội dung hòa giải, hòa hợp trên bình diện gía trị cần được xem xét và xác định như thế nào?

Đáp: Theo tôi, quan trọng nhất vẫn là ngành GD. Trong SGK nên có những trích đoạn giới thiệu VH DTTS trong các cấp học, kể cả VH dân gian lẫn VH hiện đại. 12  năm phổ thông đâu có ngắn. Sao chỉ học có văn hóa và văn học Kinh? Nhưng ngành GD còn đang bận cải cách, chưa chắc đã có thời gian ngẫm ra việc này.  SGK cấp III của tổ chức Cánh Buồm đã làm được rồi đấy. Chỉ e chưa được công nhận thôi  (mình thích gọi cấp 1,2,3 hơn là Tiểu, trung học…nha)

 

5. Trên bình diện hình thức, cái hình thức thể hiện, cái bản sắc, cái thẩm mỹ… thì cần được xem xét và xác định thế nào?

Đáp :Mỗi tộc người đều có bản sắc VH riêng. Cho dù có nhiều tương đồng như VH các DTTS Trường Sơn , Tây Nguyên , thì gần 30 tộc người vẫn có những tập tục, tiếng nói, trang phục, nghệ thuật diễn xướng…khác nhau. Vấn đề là phải phát huy trí tuệ vùng miền để có sự chọn lựa những nét tiêu biểu, sau đó cần sự thẩm định của các nhà khoa học cấp cao để sàng lọc lần nữa. Đâu có phải chỉ một vài người ôm trọn được mọi vấn đề?

 

6. Tôi nghĩ là ngay bây giờ đây, ở Việt nam, không chỉ là hòa giải, hòa hợp theo tập quán của hệ quy chiếu ý thức hệ, nhất là các vấn đề văn hóa hậu chiến mà còn có cả những vấn đề tồn dư lâu dài của lịch sử ví dụ như văn hóa giữa các tộc người, giữa các cộng đồng cư dân có tín ngưỡng và tôn giáo khác nhau, giữa các vùng miền… nhằm tạo ra sự thấu hiểu, tôn trọng lẫn nhau, chia sẻ và tiếp nhận để tạo nên những giá trị chung của quốc gia dân tộc. Quan điểm của các anh chị về về vấn đề này như thế nào ạ?

 

Đáp: Đi dạy lớp năng khiếu, các cháu hỏi “ Thưa cô tại sao trong lịch sử Việt Nam không hề có trang nào về sử Tây Nguyên?” . Đem điều này hỏi một nhà sử học nổi tiếng, ông ấy buông một câu “ Biết gì đâu mà nói”. Có lẽ thế thật??? Cả trong văn hóa cũng vậy. Chúng ta thường nói “VN có 54 dân tộc anh em”, trong đó chỉ có 1 dân tộc đa số, còn lại 53 dân tộc thiểu số. Mỗi tộc người một đặc trưng văn hóa riêng, mới làm nên tổng thể văn hóa VN . Chúng ta cũng lại thường nói “ VN có một nền văn minh lúa nước vô cùng rực rỡ và độc đáo” . Vâng, nhưng lại chỉ có 04 dân tộc sinh sống ở đồng bằng canh tác lúa nước, còn 51 tộc người khác chỉ chuyên canh lúa rẫy. Vậy phải chăng nên nói thêm cho công bằng rằng “ tồn tại song song là nền văn minh lúa rẫy cũng độc đáo và đặc sắc không kém” Hoặc là nói “ Việt Nam có hai nền văn minh lúa nước và văn minh nương rẫy tồn tại song song và đều vô cùng độc đáo?”. Đấy, cái sự khác nhau nó rõ ràng như thế, vậy mà SGK từ lớp 1 cho đến lớp 12, thậm chí cả bậc đại học nữa, tỷ lệ văn hóa các dân tộc thiểu số là bao nhiêu phần trăm? Hay chỉ toàn văn hóa Kinh và nước ngoài thôi? Tôi không phản đối cái hay, vẻ đẹp của văn hóa Việt từ trước đến nay vẫn được tôn vinh, cũng không phản đối những tinh hoa trí tuệ quốc tế mình phải học. Nhưng tỷ lệ ra sao ? và tôi muốn có sự công bằng. Chí ít cũng nên để người Việt Nam hiểu đúng về văn hóa Việt Nam chứ. Điều này chưa bao giờ và chưa có ai nói đến.

 

 7 . Việt Nam hiện có khoảng gần bốn  triệu đồng bào định cư ở nước ngoài. Đây là một bộ phận không hề nhỏ với tư cách đồng chủ thể văn hóa Việt. Các anh chị nhận xét gì về vai trò văn hóa của họ trong hơn 40 năm qua, và xa hơn đó nữa, của các thế hệ người Việt Nam định cư ở nước ngoài từ đầu tk XX đến trước năm 1975.

            Đáp: Tôi học âm nhạc, nên biết rằng hơn 40 năm qua, đã có rất nhiều thế hệ người làm nghệ thuật Việt Nam, trong đó có âm nhạc, được đào tạo thành danh ở nước ngoài, chỉ nguyên lực lượng đó thôi, nếu thu hút được họ về nước, dù chỉ là để biểu diễn hàng năm, cũng đã nâng cao vị thế âm nhạc VN lắm rồi. Huống gì nếu họ ở lại với vai trò giảng dạy thì lo gì VN không có “ thần đồng âm nhạc” ? vấn đề là họ sẽ  sống và làm việc ra sao?  trong bối cảnh nào ? hay cũng lại  phải đôn đáo lo kiếm sống? Đấy mới chỉ là 1 mặt thôi nhé. Còn bao nhiêu vấn đề khác về VH Việt ở hải ngoại nữa, hình như cứ né tránh , không muốn công nhận??? May là gần đây cũng có nhiều nghệ sỹ trở về hoạt động nghệ thuật trong nước, nhưng là tự phát, tự bơi thôi…Hay là mình  phải nói do chính sách mở cửa của VN nhỉ?

            Tôi có điều băn khoăn, sao hơn 40 năm rồi mà lòng dân vẫn chưa yên? Chưa tin? ĐBDTTS từng tin và theo cách mạng đến hy sinh hết cả trí lực lẫn của cải nghèo nàn của mình để cùng thực hiện Giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, mà nay bà con cũng không tin là sao?

 

8. Để thực hiện hòa giải, hòa hợp thành công, theo các anh chị cần có những điều kiện nào? Điều kiện nào là tiên quyết? Cách thực hiện nên như thế nào? Lực lượng nào phải chủ động và trở thành trụ cột trong công cuộc khó khăn và phức tạp này? Vì sao?

Đáp: Theo tôi, chỉ có 4 chữ thôi “ Thấu hiểu , đồng thuận”.  Điều tiên quyết không chỉ nằm ở tầm vĩ mô. Các nhà lãnh đạo cấp cao thấu hiểu và đưa ra được quyết sách thì  lại lo không có người thực thi.

     Sau nữa là sự thấu hiểu và đồng thuận của hai ngành chủ chốt  VH và GD. Không hiểu  thì người ta sẽ nói kiểu như “ còn bao nhiêu việc lớn hơn phải lo tới, kinh phí đâu, thì giờ đâu…”. Ở VN mình “ trên bảo dưới không nghe” là chuyện thường mà. Cứ như việc bảo tồn và phát huy không gian VH cồng chiêng TN ấy nhé. Có quyết định của HĐND, UBND rồi, hết nhiệm kỳ, hết hiệu lực vẫn  chỉ giải ngân được ¼ kinh phí thì …làm gì được nhau nào? 

Bình luận

Tin tức & sự kiện