Linh Nga Nie kdam

Linh nga niek dam

HỌA TIẾT HOA VĂN THỔ CẨM TRONG ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI NGƯỜI BAHNAR, JRAI

Được cập nhật bởi Admin ngày 2017-11-01

Từ xưa đến nay, trên thế giới, trang phục đã tồn tại với chức năng xã hội rất quan trọng, bên cạnh chức năng bảo vệ cơ thể và làm đẹp của con người. Mỗi bộ trang phục là biểu tượng văn hóa của mỗi tộc người, mỗi quốc gia, thậm chí là của một tôn giáo nào đó… để nhận biết nền văn hóa khác nhau. Vì thế nhìn vào trang phục chúng ta có thể nhận biết đó là của quốc gia nào, tộc người nào, tôn giáo nào. Nói đến những nét văn hóa đặc sắc biểu hiện ẩn sau mỗi trang phục thì không thể không kể đến các loại hoa văn phong phú, đặc trưng cho mỗi dân tộc, vùng miền khác nhau. Đặc biệt với hoa văn của hai tộc người bản địa Bahnar, Jrai trên địa bàn tỉnh Gia Lai, đã là cả kho tàng để chúng ta tìm hiểu ý nghĩa và giải mã từng hoa văn trong đời sống người Bahnar, Jrai.

Môi trường sống của người Bahnar, Jrai có mối quan hệ mật thiết với thiên nhiên và chịu sự chi phối sâu sắc của môi trường tự nhiên. Thực tế này ít nhiều được phản ánh, ghi dấu ở hoa văn trang trí trên thổ cẩm của người Bahnar, Jrai mang vẻ đẹp giản dị, khỏe khoắn, nhưng không kém phần duyên dáng. Những họa tiết chạy song song theo chiều tấm vải, phản ánh nét văn hóa truyền thống trong đời sống sinh hoạt hàng ngày và kỹ thuật dệt vải của người Bahnar, Jrai. 

Trước kia những họa tiết hoa văn của người Bahnar, Jrai rất đơn giản chủ yếu theo cấu trúc đường ziczac, dạng đường thẳng, đường cong, vòng cung, tam giác, đa giác, hình mắt cáo, răng cưa, mặt trời, mặt trăng...Sau này khi đời sống kinh tế phát triển cuộc sống ngày càng phong phú cũng với sự chăm chỉ, học hỏi, nghiên cứu của nghệ nhân dệt, đã thêu nhiều hình phức tạp hơn, phổ biến là các họa tiết đối xứng, cách điệu hình học, hình kỷ hà, sóng nước, hình người, muông thú và các vật dụng gần gũi, quen thuộc, gắn bó với cuộc sống sinh hoạt hằng ngày như cối, chày giã gạo, cây nêu, cầu thang nhà sàn, quả bầu ... Đặc biệt thể hiện rõ nét hoa văn trên trang phục với các họa tiết như người giã gạo, người múa suang, người gùi nước, người che dù, người khiêng nhà mồ, người cưỡi ngựa, người đánh chiêng…; các loại cây hoa rừng, bó lúa, hạt gạo, cây rừng, cây chuối, pơ lang… ; các con vật ; nhà rông, nhà mồ, nóc nhà dài, chòi lúa…và hiện nay rất nhiều nghệ nhân có thể dệt được những gì họ thấy và thích như chữ, tên người, máy bay, khẩu súng…Tất cả các họa tiết, hoa văn trên nền vải là hình ảnh thế giới sinh động tự nhiên được thể hiện theo lối cách điệu và tất cả những hình họa tiết từ đơn giản đến phức tạp đã được các nghệ nhân khéo léo chinh phục. Các hoa văn trên trang phục Bahnar, Jrai là một thế giới tự nhiên sinh động, phong phú …được biểu hiện dưới dạng hình học hóa, tạo nên một tác phẩm nghệ thuật độc lập.

Ngoài họa tiết hoa văn quen thuộc trong đời sống sinh hoạt hàng ngày trên trang phục, còn có những hoa văn mang đậm tín ngưỡng “Vạn vật hữu linh” của tộc người Bahanr, Jrai mang dấu ấn những vị thần có ảnh hưởng đến đời sống xã hội, những vị thần luôn hiện hữu trong đời sống của con người trong những hoàn cảnh cụ thể. Ví dụ như Yang Kơtơp (thần chim cu – thần chim bồ câu). Người Bahnar kể rằng có một viên đá có hình con chim, khi đầu chim quay về hướng Đông Bắc và hướng Nam thì dân làng làm ăn được, nhưng khi chim quay đầu về hướng Tây thì làng sẽ gặp tai họa (có người đau hoặc chết). Vì thế , hình ảnh về thần chim cu xuất hiện rất nhiều trong trang phục của người Bahnar . Họa tiết này được hình tượng hóa thông qua những hạt cườm đeo cổ, hoặc được đính lên váy áo. Hình ảnh tín ngưỡng của người Jrai trong hoa văn biểu trưng cho lễ bỏ mả với nhà mồ, mái nhà mồ, cây nêu, người múa suang, đâm trâu…cũng được nghệ nhân đưa thành họa tiết cụ thể trên nên thổ cẩm.

 Qua nghiên cứu và tìm hiểu thì hoa văn mà người Bahnar, Jrai yêu thích nhất đó là họa tiết hình mặt trời, với dạng cách điệu sao tám cánh mà người Bahnar, Jrai cũng như các tộc người trên thế giới đều tôn sùng . Họ coi mặt trời như vị thần mang lại sự sống sinh hoạt đời thường cho con người, cũng như  cho mọi sinh vật trên trái đất. Yang trời là một trong những thần có tầm ảnh hưởng quan trọng nhất trong tín ngưỡng, thế nên hình mặt trời cách điệu sao tám cánh không thể thiếu được trong mọi vật dùng như gùi, ống đựng tên, ống đựng nước, trang trí nhà rông, nhà sàn, nhà dài, nhà mồ… đặc biệt là trên trang phục của tộc người Bahnar, Jrai.

Những họa tiết hoa văn của người phụ nữ Bahnar, Jrai với tín ngưỡng phồn thực cũng thể hiện rất rõ qua kiểu cách trang phục và lối trang trí hoa văn được chú ý và sắp xếp hoa văn ở cổ, tay, ngực, gấu áo (bụng). Nhưng điểm hoa văn mà họ chú ý nhất vẫn là ở phần gấu áo, vì đây là nơi hội tụ nét phồn thực của người phụ nữ nhiều nhất, bởi vùng bụng chính là nơi bao bọc thai nhi – sự sinh sôi nảy nở của con người. Hoa văn trên váy của phụ nữ Bahnar, Jrai cũng được chú ý rất nhiều ở phần lưng váy, phần mông và chân váy. Trong đó điểm nổi bật nhất chính là phần môn. Miếng vải đáp phía mông sau váy đươc trang trí rất nhiều hoa văn, đó cũng là chính là biểu hiện tín ngưỡng phồn thực nhằm nhấn mạnh và tôn lên vẻ đẹp ở nơi mà người phụ nữ thực hiện thiên chức sinh ra con người.

Trang phục của nam tuy không phong phú, đặc sắc như trang phục nữ, nhưng cũng thể hiện rõ tín ngưỡng phồn thực qua chiếc khố được trang trí hoa văn rất phong phú, cùng các tua chỉ màu sắc sặc sỡ ở hai đầu khố và thêu ở hai bên đuôi phía trước của khố, mà người Jrai gọi là Tơ ngan yang (vòi con voi); thường được tạo điểm nhấn, làm nổi bật khu vực mang tính phồn thực của người đàn ông. Song hiện nay, ngoài những  họa tiết các nghệ nhân dệt theo thói quen, mẹ truyền con nối, cũng như có năng khiếu và chăm chỉ, dệt theo những cảnh sinh hoạt đời thường và cảnh vật xung quanh chúng ta…thì có rất nhiều họa tiết mang ý nghĩa sâu sắc có tích chuyện, mà chỉ có một số già làng và nghệ nhân thật sự quan tâm đến lịch sử đời sống của tộc người mình, mới hiểu được đúng nghĩa của họa tiết đó.

Ông Nay Toan, 51 tuổi, ở Ia Siêm, Krông Pa chia sẻ “có những họa tiết mang biểu tượng xấu nghiêm cấm thêu, dệt trên trang phục, chăn, địu đó là biểu tượng cây, hoa, lá. Cành  Ana Kđa là một trong những biểu tượng xấu của người Jrai. Đó là một loại cây có hoa nhỏ, thân cây có gai thường tự mọc ở hàng rào, là loại cây sau khi chôn người chết xấu (tai nạn giao thông, bị cây đè chết, đâm nhau chết, rắn cắn…) sau khi đi chôn về người ta thường bẻ một nhánh về để trước cửa nhà báo hiệu mới đi đám chết của người chết xấu. Hoa văn này chỉ được sử dụng tạc trên cột Kut, k’lao, nhà mồ của người chết xấu. Nếu như ai đó dệt họa tiết này lên trang phục và tặng cho người khác thì bị coi rằng có ý đồ xấu xa…mong cho người đó chết xấu”…

Hoa văn mang ý nghĩa sự sống là một loại cây to, thân gỗ mềm, hoa nở có màu sắc trắng đỏ vào tháng 12, rụng vào tháng 3. Khi khô thành quả cứng chuyển sang màu đen và rơi đến đâu thì cây sinh sôi nảy mầm đến đó. Họa tiết này thường xuyên được các nghệ nhân thêu dệt trên áo váy của người phụ nữ, người Jrai gọi đó là cây Mơ nga Plum. Hoặc biểu tượng Kơ chép Brom (phần đuôi của mũi tên) biểu hiện cho sự mạnh mẽ của người đàn ông.

Chính sự phong phú, đa dạng của màu sắc, tài trang trí họa tiết trên trang phục đã tạo nên vẻ đẹp độc đáo cho thổ cẩm của người Bahnar, Jrai cũng như trang phục của họ không chỉ đơn thuần là những họa tiết trang trí cho đẹp mà biểu hiện sinh động trong đời sống xã hội, tính tín ngưỡng của dân tộc Bahnar, Jrai mang một sắc thái riêng biệt không giống với các tộc người khác ở Tây Nguyên nói riêng và cả nước nói chung./.

Y Phương

Bình luận

Tin tức & sự kiện