Linh Nga Nie kdam

Linh nga niek dam

taytrung 4 tay trung quangcao1.gif Tây trung 1
1 2 3 4

ÔNG LÀ NHÀ GIÁO ƯU TÚ

Được viết bởi : Admin | Ngày 2017-10-10

Tôi biết ông năm 1973, sau những ngày hành quân đi bộ từ miền Nam vượt Trường Sơn ra Bắc học tập âm nhạc. Lúc ấy Măng Ngọc và H’Gớt là hai ca sỹ của Đoàn nghệ thuật B3, Quân khu 5, được gửi tạm về đoàn Ca múa Tây Nguyên ở Cầu Giấy, Hà Nội, để chuẩn bị hành trang vào trường Âm nhạc Việt Nam.

             

                Tham gia văn nghệ từ năm 16 tuổi, bước chân và giọng nam cao sáng khỏe của người ca sỹ ấy đã in dấu trên mọi chiến trường Tây Nguyên nóng bỏng. Không chỉ phục vụ bộ đội mà còn cả bà con các buôn làng. Ba lô trên vai không những là hành trang quân dụng mà còn cả các nhạc cụ tre nứa, ching trống phục vụ những đêm biểu diễn dưới ánh đèn măng xông. Vượt qua bom đạn giặc, trải qua cả những tháng ngày đói queo quắt thắt bụng đi làm rẫy lấy lương thực tự nuôi nhau , mà đêm vẫn cất tiếng hát hào sảng;             

Măng Ngọc sở hữu một giọng hát sáng, vang và rất truyền cảm.  Với kỹ thuật thanh nhạc được học, ông có thể hát được nhiều thể loại, từ âm nhạc cổ điển nước ngoài, những bài dân ca Tây Nguyên, những bản anh hùng ca hùng tráng và trữ tình. Những ca khúc “ Mặt trời của tôi” ( Italia), “Sông Đăk Krong mùa xuân về” ( Tố Hải)…từng nhận được những tràng vỗ tay kéo dài của khán giả mọi nơi ông đến hát.

          Tốt nghiệp đại học thanh nhạc tại Nhạc viện Hà Nội cũng là lúc đất nước đã thống nhất. Sau một vài năm công tác ở Đoàn Ca múa Đam San, ông là thế hệ đầu tiên trong những người thành lập Trường Trung cấp văn hóa nghệ thuật tỉnh Gia Lai. Khi ấy là trường của Bộ Văn hóa giành cho các tỉnh Tây Nguyên. Với trái tim và tâm hồn của nghệ sỹ, ông đem hết tâm lực cùng các giáo viên của trường bắt đầu từ những con số không, dựng nên không chỉ cơ ngơi mà còn cả những bộ giáo trình giảng dạy các chuyên ngành nghệ thuật giành cho Tây Nguyên. Hàng trăm lượt học sinh người các dân tộc khắp các tỉnh Tây Nguyên, đã có được cơ hội phát triển năng khiếu nghệ thuật của mình, trở thành những chiến sỹ trên mặt trận văn hóa một cách đúng nghĩa.

Với những cống hiến đầy nhiệt huyết của mình, ông được trao tặng danh hiệu Nhà giáo Ưu tú năm 2000 .

H'Linh Niê

 

[...]
Xem tiếp

Đến chơi với mình thì mời thưởng thức

Được viết bởi : Admin | Ngày 2017-02-10

Khu nhà vườn xanh bóng cây cổ thụ và treo đầy ching chêng của Biu ở Plei  Klêch, xã Ngọc bay. Cách thành phố Kon Tum 7 km.

  Lúc xe chúng tôi đến, chủ dường như đang không có nhà. Thả bộ vòng quanh ngôi nhà sàn cao ráo, nghe tiếng chim ríu rít trong những vòm lá xanh ngăn ngắt của rất nhiều cây to gốc hơn một vòng tay ôm. Kìa đàn heo làng thân hình nhỏ tũn chắc lẳn tung tăng  sau hàng rào lưới B40. Hình như quá quen với người, nên ủn ỉn gọi nhau tụ về chờ những nắm rau ném xuống. Rúc dưới những đám cỏ lúp xúp  là bày gà nhà, gà rừng chinh chích dẫn đàn con bới đất tìm mồi. Một chiếc ống nứa cho nước giọt chảy xối xả mát lành. Có cái gì như sự bình yên của nhịp sống chậm  kon plei đang hiện diện, khiến tâm hồn thư thái lạ.

Biu về đến cổng. Sau xe máy là một bức tượng gỗ đã mòn lỗ chỗ theo thời gian. Anh bảo bạn đâu đó cho nên chạy lấy về dựng trong vườn.  Cả nhà bây giờ mới ùa từ trên sàn gác xuống tíu tít vui mừng chạy ra đón . Vợ, em gái, dì, các con cháu….Bởi  nhóm chúng tôi không phải là khách, mà là những người bạn có chung niềm đam mê hẹn nhau tới chơi. 

Nhìn Biu tướng rất nghệ sỹ : quần thụng túi hộp. Áo thun. Mái tóc dài cột lại phía sau gáy. Anh dẫn chúng tôi đi một vòng, giới thiệu căn nhà sàn, hàng chục chiếc ché lớn nhỏ xếp thành dãy dài trong nhà. Nhiều nhất là ching chêng . Treo trên tường, tít trên vòm cổng, trên thân những gốc cây cổ thụ trong vườn là những chiếc ching núm các cỡ lớn nhỏ. 8  chiếc ching bằng xếp trên tấm thổ cẩm phủ một chiếc bàn dài giữa sân…Biu khoe với niềm tự hào không dấu diếm “ mình có 7 bộ ching chêng”. Anh cũng hồ hởi kể tiếp “ hôm qua mới đón các bạn Sài Gòn tới thăm. Mời bạn mặc trang phục thổ cẩm , váy áo, khố đủ cả nhé. Rồi tông ching đón bạn từ ngoài đường vô vườn nhà theo đúng phong tục Bâhnar. Các bạn thích lắm”.

Sau 10 năm làm giáo viên rồi hiệu trưởng tiểu học, năm 2003 được nghỉ hưu, Biu bắt đầu nghĩ tới niềm đam mê thuở nhỏ của mình. Từ hồi đứng ngang lưng khố của cha, anh đã từng say sưa nghe ông nội, rồi cha không chỉ đánh ching chêng trong các lễ hội, mà còn kể những câu chuyện cổ tích chẳng biết thực hư thế nào, nhưng vô cùng cuốn hút tâm trí một đứa trẻ.  Bây giờ, sau khi làm xong căn nhà sàn, với đồng lương hưu ít ỏi, anh dành dụm mua lại từng chiếc ché, cái ná, gùi, chiếc nồi đồng. Nhiều nhất là những bộ ching chêng mà âm thanh từng ám ảnh niềm đam mê của anh từ rất lâu. Anh cười “ thấy mình ham, có người bán nhưng cũng có người gọi cho cái này cái kia đấy. Họ không cần nữa mà. Lúc đầu vợ cũng không ưng đâu. Nhưng riết rồi lại theo mình đi sưu tập. Thấy chỗ nào có cái gì người ta muốn bỏ đi là về mách cho đến tìm. Chỉ là mình mê quá. Tiếc quá, khi thấy văn hóa Bâhnar cứ mất dần theo thời gian. Lớp trẻ sau này không được dự lễ hội, không được nghe ching chêng. Làm sao biết cái hay của ông bà mình để lại mà gìn giữ chứ”.

Biu hỏi chúng tôi có muốn nghe ching chêng không? Tường rằng anh phải chạy đi mời bà con trong plei tới đánh, nhưng anh lắc đầu, mời ngay các bạn cùng đi tham gia vào cuộc chơi. Thế là hai bạn đồng hành của tôi cầm lấy hai chiếc ching có núm treo trên cây cổ thụ cạnh đó giữ nhịp. Anh hướng dẫn cách gõ, rồi ới một tiếng, hai con trai, người  quàng chiếc trống, người cầm thêm một chiếc ching. Một mình Biu với 8 chiếc chêng không có núm bày trên bàn. Vậy là dàn ching chêng đủ người, cuộc hòa tấu bắt đầu. Âm điệu Bâhnar rộn ràng, làn điệu Jrai mềm mại cứ lần lượt vang lên ấm cả không gian khoảnh sân nhỏ. Dường như tiếng ching đã bay lên, cuộn vào trong lá, lay động những bông hoa thanh long xòe cánh bên những cành gai góc. Đấy, cứ với những âm thanh náo nức gõ vào trời trong và nắng vàng như thế, khởi vòng suang lên là có ai đứng ngoài được đâu.

Hết mấy bài ching, Biu cầm lấy cây đàn ghi ta, gảy tiếp cho chúng tôi nghe một vài giai điệu dân ca Bâhnar nữa, rồi gọi Pran, cô em gái út  (từng đoạt giải nhì thi ca hát cấp tỉnh hồi còn làm giáo viên) ra cầm lấy micro. Một chất giọng hoang dã, mượt mà và vô cùng trong trẻo cất lên, khiến thính giác cô giáo thanh nhạc của tôi mở toang thưởng thức. Pran ngượng ngùng “ Em không hát gần 30 năm rồi. Bữa nay vui gặp các anh chị nên cất lời đấy thôi”. Chao ôi, cô gái Bâhnar, chỉ thế thôi khách cũng đến “chết chìm” trong tiếng hát em như Nguyễn Cường đắm say với “Đôi mắt Plei ku” rồi còn gì.

Bữa trưa được dọn ra đơn giản và nhanh chóng. Pran giới thiệu : gà rừng nhà nuôi nướng sả. Lá mì xào lòng gà và dưa gang tươi rói đều hái trong vườn dưới suối sau nhà. Rượu nếp cẩm chị Biu mới ủ men đẫy tuần trong chiếc ché nhỏ đen bóng cũng đã có tuổi. Xôi nướng ống lồ ô chấm muối sả ớt. “ Mời cùng ăn trưa với gia đình”. Thú thật, mấy món ăn rất đơn giản mà mùi vị nào cũng thơm phức, rất hấp dẫn, khiến chủ khách chả câu nệ gì, giải quyết nhanh gọn trong những tiếng cười hồ hởi.

Siu Tâm, người dẫn đường của chúng tôi cho biết :  Biu không làm du lịch mà thành ra vẫn được đón khách. Cứ một đồn mười, mười đồn trăm tự du khách tìm đến với khu vườn nhỏ của Biu. Sẵn heo gà, rau trái trong vườn, vợ chồng Biu chỉ sắm thêm chục bộ trang phục thổ cẩm Bâhnar cả nam lẫn nữ, ai thích thì mặc. Khách ghé thăm không chỉ được tự hòa mình trong tiếng ching chêng, điệu múa suang, giao lưu ca hát với anh chị em trong nhà, nghe Biu kể chuyện thực ảo những sự tích địa danh Kon Tum, mà nếu muốn còn được mời thưởng thức ẩm thực sạch trong vườn nhà, chế biến theo đúng kiểu truyền thống Bâhnar. Biu đang xin chính quyền địa phương cho khôi phục lại hàng năm lễ uống nước giọt của Plei Klêch, vì bến nước vẫn còn đẹp lắm. Thỉnh thoảng bà con vẫn góp nhau cúng. Còn  gia đình Biu rất thoải mái “ai đến chơi  thì mình mời thưởng thức thôi. Cái gì cũng của chính mình mà. Như thế cũng giữ gìn được văn hóa truyền thống theo cách của riêng mình đấy chứ”.

Mời mọi người đến chơi cùng vợ chồng Biu nhé.

H'Linh Niê

 

[...]
Xem tiếp

H'Thuận ở buôn Um

Được viết bởi : Admin | Ngày 2017-07-09

          Vẫn là đang giữa mùa mưa. Xe chúng tôi chạy 50km/giờ trên đường nhựa suốt từ thị trấn Ea Kar vào tới gần chân núi Cư Prong. Xanh đến mát mắt là tiêu và những cánh đồng bắp đang nở hạt lao xao trong gió. Vài cây vông đỏ rừng rực vươn cao trên vườn cà phê như muốn đọ với cái nắng ong óng vàng. Lúc ấy chúng tôi chưa hề biết có một sự bất ngờ đang chờ ở buôn Um.

          Nhóm sưu tầm văn hóa dân gian Tây Nguyên chỉ định gặp gỡ các nghệ nhân hỏi han, đo đạc, nghe một vài bài ching của người Ê Đê Drao. Bởi lần trước đã liên hệ, nhưng người già ở buôn Tring bên cạnh nói “ chưa đủ tuổi để làm lễ cúng sức khỏe có múa”. Thế đấy, đành phải bỏ.  Thật ra, bây giờ muốn tổ chức lễ lạt gì trong các buôn Tây Nguyên cũng khó. Phần vì vướng tín ngưỡng, phần thiếu thốn về kinh tế, thậm chí kể cả không còn ai biết cúng nữa ấy chứ. Ví như tập quán cúng mừng sức khỏe này, một vòng đời người có ít nhất là 3 lần được chúc phúc. Thấp nhất là hơn 40 tuổi, cúng 3 ché rượu cần, với 1 con heo. 60 tuổi cúng 5 ché, 2 con heo ( heo to nhỏ gì cũng được nha). Cao tuổi hơn nữa, cũng là lần cúng cuối cùng 7 ché rượu, có khi phải ăn bò hay trâu. Đó là tập quán tỏ lòng hiếu thảo với cha mẹ của tộc người Ê Đê. Lần cúng nào cũng phải có tiếng ching, nhưng không phải lễ gì cũng được trình diễn múa.

                                  

Buôn Um ( xã Cư Prông, huyện  Ea Kar, Đăk lăk) là xã xa nhất của huyện. Từ trung tâm huyện Ea Kar về tới đây hơn 30 cây số, sát tận chân núi, lại chỉ có vài hộ đã chuyển đổi tín ngưỡng thờ phượng. Nên chi bộ, chính quyền biểu quyết 100%  nhất trí duyệt chi ngân sách vốn đã ít ỏi của địa phương, để tổ chức thực hiện phục dựng bảo tồn văn hóa, một lễ cúng sức khỏe theo đúng truyền thống cho trưởng buôn, vì “ mấy khi có dịp ôn lại văn hóa của tộc người”, cũng để bà con trong buôn hưởng thụ luôn. Già làng, người vẫn duy trì các lễ lạt đã mất cách nay gần 3 năm. Từ đó đến nay buôn không còn lễ cúng nào nữa. Nên lễ chúc sức khỏe là một bất ngờ thù vị đã chờ đợi chúng tôi.

Người được ưu ái nhận lễ là vợ chồng Amí Síp, tức H’Thuận Niê, trưởng buôn Um, phó bí thư chi bộ. ( Cũng phải nói thêm : chi bộ buôn Um có 10 đảng viên, 5 người dân tộc thiểu số, vậy mà nghị quyết chi kinh phí tổ chức cúng đưa ra, được 100% tán thành và ai cũng háo hức chờ đợi). Đây cũng coi như cơ duyên trên con đường sưu tầm và nghiên cứu văn hóa dân gian Tây Nguyên của Tiến sỹ Lương Thanh Sơn, nguyên giám đốc bảo tàng Đăk Lăk và tôi, may mắn được vinh hạnh có mặt chiêm bái. Chuyện lễ lạt để nói vào lúc khác, đối tượng quan tâm của chúng tôi là vị nữ trưởng buôn có khuôn mặt tròn và nụ cười hồn hậu rất tươi, ra tận đường lộ tay bắt mặt mừng chào đón.

                                

          Cứ nhìn những tấm giấy khen, bằng khen treo dọc suốt hai bên dầm mái nhà sàn dài đã thấy có nhiều điều muốn hỏi về H’Thuận. Sinh năm 1965, hết làm phụ nữ buôn cho đến giữ chức chủ tịch Hội phụ nữ xã tới 2 khóa liền. Đến khóa 2015 này mới nghỉ để về  làm Phó bí thư chi bộ kiêm buôn trưởng. Làm chủ tịch Hội phụ nữ, chị liên tục được khen thưởng vì khéo vận động chị em, đặc biệt là phụ nữ người dân tộc ở các buôn trong xã. Nhưng H’Thuận bảo “ nói chuyện xã làm gì,nghỉ rồi, cứ việc buôn thôi nha”. Phụ nữ buôn Um và các buôn quanh đây, đều thực hiện tốt phong trào 5 không : không sinh con thứ 3, trẻ em không suy dinh dưỡng, học sinh không bỏ học, không bạo lực gia đình và không tội phạm. 3 sạch : sạch ngõ, sạch nhà, sạch bếp. Hồi nào giờ chị em người dân tộc thiểu số có ai quan tâm đến những điều này đâu, cứ sinh ra sao là sống hồn nhiên vậy thôi. Thế mà sau khi nghe phân tích, chị em nào cũng hồ hởi chấp hành, thi đua nhau mà thực hiện. Phong trào phụ nữ xã được coi là một trong những hội mạnh của huyện đấy.

H’Thuận cười “ mình 2 trai, một gái là từ trước cuộc vận động rồi nha”.   Vợ chồng tự hào trai anh là lính đặc công đóng  ở Đà Nẵng, trai em đang học trung cấp chính trị trên tỉnh. Gái út đi học cũng luôn đạt điểm giỏi. 5 năm liền gia đình chị được bà con trong buôn bình chọn là Gia đình văn hóa.  Hai vợ chồng H’Thuận dù bận việc tập thể, vẫn rất chăm chỉ rẫy nương. Thế nên 6 sào lúa, 2 ha củ mì, 1 ha hoa màu các loại của gia đình chị năm nào cũng tốt bời bời. Vụ vừa qua thu tới 5T lúa. “ Gia đình cán bộ không gương mẫu, không no đủ, không hạnh phúc, sao nói được chị em”. Bằng tấm lòng, bằng sự hiểu biết, H’Thuận rủ rỉ tâm sự, chỉ ra những gì của phong tục cũ nên từ bỏ, những gì của cuộc sống mới cần tiếp thu. Nghe chị, phong trào gì của địa phương, phụ nữ cũng tham gia tích cực. H’Thuận còn vận động thí điểm mô hình nhóm phụ nữ giúp nhau 10/1. Nghĩa là 10 chị phụ nữ ở thôn 7 làm ăn giỏi, khá giả trong xã, nhận đỡ đầu, giúp đỡ một chị người dân tộc thuộc diện hộ nghèo, neo đơn ở buôn Um. Giúp, không có nghĩa là chỉ hỗ trợ tiền bạc, con giống ngan, gà, heo, mà cả phương thức sản xuất lẫn cách chi tiêu, chăm sóc nuôi con khỏe dạy con ngoan, ứng xử  trong gia đình nữa… Chị em Kinh – Ê Đê mà gắn bó rất thân thiết như trong một nhà, đau ốm, sinh nở đến nhà nhau thăm hỏi, tới mùa vụ cũng xúm lại giúp nhau canh tác.  Mô hình bước đầu thành công, người phụ nữ được giúp đã vượt lên khỏi hộ nghèo. Xã dự kiến nhân rộng ra  toàn địa bàn

Hỏi chuyện buôn Um, H’Thuận nói vanh vách không cần giấy tờ : buôn có 41 hộ, 196 khẩu, đều là người Ê Đê nhóm Drao. Trước đây ở M’Drak, nhưng do tách hộ, định cư, nên chuyển về Ea Kar hàng chục năm rồi. Bà con đều chăm chỉ làm ăn, tìm tòi giống mới phù hợp.  Nhưng cả buôn chỉ có 90 ha đất canh tác. Đất ở đây lại là cát pha nên không trồng được cà phê. Diện tích nhiều nhất là 56 ha trồng củ mì, 12 ha lúa 2 vụ, 18 ha bắp đậu, 5 ha mía và chăn nuôi 86 con bò. Heo giống cũ của buôn thì nhà nào cũng có vài con dùng cho khi có lễ tiết. Mặc dù đã sử dụng các giống cây trồng năng suất cao do huyện, xã chỉ dẫn, nhưng kinh tế vẫn chỉ dựa vào nông nghiệp nhỏ lẻ.  Cũng may đường giao thông từ huyện về xã, về buôn bây giờ nhựa hóa thuận lợi, điện cũng đã kéo về tận nơi, nên dù xa xôi, bà con giao thương, mua bán nông sản cũng dễ dàng hơn. Có việc gì cần đến tiền như cho con cái đi học, mua phân, mua giống…chỉ trông vô đàn bò và năng suất củ mì thôi.  Nên cả buôn không gia đình nào thiếu ăn, nhưng không giàu lên được.

Hỏi thêm về việc bảo tồn văn hóa không gian văn hóa cồng chiêng, giọng H’Thuận có vẻ buồn hẳn. Mặc dù đại bộ phận người dân trong buôn vẫn giữ tín ngưỡng truyền thống, cả buôn vẫn còn 100% nhà sàn gỗ, nhưng nhiều năm trước kinh tế không phát triển, thiếu ăn, nên việc tổ chức các lễ lạt ít dần, ching ché bán đổi gạo hết… Tuy vậy, ngày còn già làng, năm nào buôn cũng đóng góp làm lễ cúng bến nước nho nhỏ, cầu bình an cho buôn làng. Nhưng mấy năm rồi, từ khi cụ  theo ông bà, chưa làm lại. “ Đấy, các chị hỏi để ghi âm mà còn ai biết hát arei đâu.  May mà có Aê Dịu hát K’ứt cho nghe nhé. Ching cũng chỉ còn nhớ một bài, đánh đi đánh lại. Năm 2010, Sở Văn hóa tỉnh tặng cho buôn 2 bộ ching mà có mấy dịp được cất tiếng đâu. Cổ tích, lời nói vần…cũng chẳng ai còn biết. Váy áo truyền thống mình mặc đây, vì thường đi giao lưu trong xã nên phải mua từ buôn khác, chứ trong buôn chẳng còn ai biết dệt.Cái gì cũng ngày càng mai một dần… Do đó chi bộ mới ủng hộ việc tổ chức lễ cúng này đấy chứ. Tham gia bảo tồn văn hóa truyền thống cũng là nhiệm vụ phải lãnh đạo của chính quyền, đoàn thể mà. Thế nào rồi cũng phải kiến nghị xin huyện cho buôn Um mở một lớp truyền dạy nghề dệt, dạy đánh ching nữa…”.

 Thành công trong nhiệm vụ của H’Thuận không thể không kể đến vai trò của người chồng, anh Y Bhăn Buôn Yă. Từng có 10 năm là thành viên đội công tác 553 , bị thương tật phải thôi nhiệm vụ. Giấy khen của anh cũng chiếm tới 1/3 trên đà nhà sàn của gia đình. Tuy sức khỏe yếu lại thương tật, nhưng đôi vai anh luôn là điểm tựa, sát cánh bên chị trong cả việc sản xuất lẫn việc buôn và chăm nuôi con cái. Hạnh phúc rạng ngời trong nụ cười và gương mặt của cả hai vợ chồng.

Bài ching klei kpă quấn quít bước chân ra về của chúng tôi khi chiều muộn, như tấm lòng người phụ nữ Ê Đê xởi lởi, gửi gắm những mong ước không chỉ làm sao cho bà con mình giàu lên, mà còn gìn giữ, bảo tồn được văn hóa truyền thống.

H’Linh Niê

[...]
Xem tiếp

Một số cây thuốc dân gian của người Rmam

Được viết bởi : Admin | Ngày 2017-31-08

Những cây thuốc dân gian truyền thống của người RMam

        Trước đây, cộng đồng dân tộc RMam sống biệt lập giữa rừng, nên không thể thiếu những bài thuốc dân gian được tìm từ trong rừng về để chữa bệnh khi có thành viên bị mắc bệnh hay ốm đau.

Nhà Yang của người Rmam

Người dân tộc Rmam có rất nhiều bài thuốc quí từ thảo mộc, mỗi cây thuốc có tác dụng chữa bệnh khác nhau.Kinh nghiệm chữa bệnh được những người già nắm giữ và được truyền lại đời này qua đời sau, cho nên những người nắm giữ kinh nghiệm chữa bệnh theo truyền thống dân gian thường là những người có uy tín, đạo đức và mẫu mực trong tất cả mối quan hệ : giữa những thành viên trong cộng đồng làng, giữa cộng đồng với Yang ( thần linh).

 Mặc dù có các thày cúng, thậm chí là thày phù thủy tham gia cầu xin các thế lực siêu nhiên trị bệnh, hoặc tha thứ cho những lỗi lầm bị trừng phạt thông qua việc bị ốm đau; nhưng sống giữa rừng, dựa vào rừng để tồn tại, nên việc tìm ra và sử dụng những cây thuốc của bà con các dân tộc thiểu số Tây Nguyên nói chung, người RMam nói riêng là điều tất yếu. Các cây thuốc dùng chữa bệnh, hầu hết có nguồn gốc từ rừng, hoặc mang từ rừng về thuần hóa trong trong vườn nhà. Trong đời sống tự cung tự cấp, chỉ từ kinh nghiệm dân gian truyền từ đời này sang đời khác, mà những người “ lang vườn” hiểu rõ và sử dụng các loại cây thuốc cho mọi thứ bệnh tật của thành viên cộng đồng. Nhiều nhất là những loại cây lá dùng chữa bệnh vặt của trẻ em, bệnh của người phụ nữ sau sinh đẻ…nặng hơn thì mời thày cúng.

Trước sự thay đổi nhanh chóng của xã hội, cuộc sống của người Rmam đã có những đổi thay đáng kể, đời sống vật chất ngày một nâng cao rõ rệt. Trường học, bệnh xá được đầu tư xây dựng, trẻ em được đi học đúng tuổi, ốm đau đã có trạm xá và bác sĩ chăm sóc sức khỏe…tuy nhiên dân tộc Rơ mam hiện nay vẫn còn giữ và sử dụng những bài thuốc, cây thuốc dân gian thảo mộc được tìm từ trong rừng.

Trong tiếng Rơ mam cây thuốc gọi là: Tơ hăm.

Thứ nhất và nổi tiếng vẫn là cây thuốc đỏ gọi là “Tơ ham bơr kông” được lấy về và trồng trước nhà rông thờ “ thần ngà voi”  (Rmam gọi là “Yang bluk”) đã được kể lại trong câu chuyện dân gian về “sự tích hòn đá và cây thuốc” nay vẫn được thờ tại nhà rông của làng.

Ngoài ra trong cộng đồng Rmam  vẫn thường hay sử dụng một số cây thuốc được tổ tiên để lại  và công năng sử dụng như:

TT

Tên gọi cây thuốc

 

Công dụng

1

Tơ hăm pơ jôl xuol

Dùng làm hương liệu, có mùi thơm, có thể dùng trong nấu ăn.

2

Tơ hăm hũi

Dùng trong các nghi thức cúng tế, xua đuổi tà ma

3

Tơ hăm gơ ră

 

Trị đau ốm, dùng được cho trẻ em, có vị đắng

4

Tơ hăm trong  lang

Dùng trị về đường ruột, chướng bụng, dùng được cả trẻ em và bà mẹ mang thai

5

Tơ hăm pơ jeh dei

Dùng bảo vệ giống lúa, cây lúa, nếu cất lúa vào kho thì họ treo trong kho lúa, nếu gieo giống họ trồng cây thuốc này trước sân chòi trên rẫy vì họ tin nó bảo vệ cây lúa trên rẫy cũng như hạt thóc trong kho, không bị chi, chuộtvà muôn thú  phá hoại..

06

Tơ hăm gõm

Trong cúng tế phân xử những người phạm phải luật tục của làng mà chối không nhận( nay đã thất truyền)

07

Tơ hăm gơnâm

Dùng để cứu những người không may bị trúng thuốc khác như Tơ hăm gõm( nay đã thất truyền)

       

 

Ngày nay, cuộc sống mới đã thay đổi nhận thức của bà con dân làng từ chổ dùng những cây thuốc dân gian truyền thống, sang  chữa bệnh mỗi khi ốm đau bệnh tật bằng những viên thuốc tây của bệnh viện, dẫn tới việc lưu giữ những cây thuốc, bài thuốc dân gian không còn được quan tâm và bị thất truyền hay lãng quên. Đã có những công trình nghiên cứu về sức khỏe của cộng đồng Rơ Mam và Brâu, hai trong số những cộng đồng ít dân nhất của Việt Nam, nhưng dường như việc nghiên cứu các bài thuốc và cây thuốc dân gian Tây Nguyên nói chung thì chưa hề có công trình nào ngoài cây sâm Ngok Linh. Thiết nghĩ đây cũng là tri thức dân gian cần được nghiên cứu để bảo lưu.

Ngoài ra những tác động do môi trường bị thay đổi như phá rừng trồng cây công nghiệp cao su, cà phê và một số tác nhân khác của sự phát triển xã hội ảnh hưởng trực tiếp đến không gian môi trường tồn tại của cây thuốc dân gian truyền thống. Phải chăng đây là điều tất yếu không thể tránh?

Siu Tâm ( Kon Tum)

[...]
Xem tiếp