Linh Nga Nie kdam

Linh nga niek dam

NIỀM ĐAM MÊ CỦA Y PUÊN

Được cập nhật bởi Admin ngày 2017-10-12

1.Tìm trên mạng hình ảnh minh họa cho học sinh bài giảng về nhạc cụ dân gian Tây Nguyên, tôi bắt gặp một video clip sáo vỗ nghe quen mà lạ. Quen vì cây sáo vỗ đã từng nghe NSND Y San Aleo trình diễn rất điệu nghệ. Thậm chí khiến cây sáo trở thành một nhạc cụ gần như phổ biến khắp các dàn nhạc dân tộc tre nứa chuyên nghiệp lẫn không chuyên trong cả nước. Nhưng lạ vì bản nhạc không hoàn toàn giống hẳn sáng tác của tác giả Vũ Lân. Biết thế những chưa có dịp tìm hiểu !

2. Phó phòng văn hóa huyện Krông Bông giới thiệu một lớp tự phát truyền dạy nhạc cụ dân gian Ê Đê, mời chúng tôi về xã Cư Pui thuộc vùng xa của huyện tham khảo. Tuy nhiên, do hệ thống giao thông nông thôn của Đăk Lak hồi này không đến nỗi tệ lắm, nên sau gần 2 tiếng, chúng tôi  đến được buôn Bhung một cách thuận lợi, cho dù luôn bị những đám mây xám xịt nặng trĩu trên bầu trời đe dọa muốn đổ ập xuống.

    Nhìn gương mặt Y Puên rất quen. Nụ cười nở ngay sau đó trả lời tôi :

-         Em học lớp quản lý văn hóa trường Đam San của cô mà.

Ô! Mừng quá. Mừng không chỉ là gặp lại học sinh cũ, mà còn vì những hạt mầm chúng tôi gieo đã mọc thành cây xanh, nở hoa thơm và kết trái ngọt lành. Những gì học ở trường phần nào đã giúp cho anh cán bộ trẻ của đài truyền thanh xã Cư Pui tự tin, không chỉ mày mò cải tiến những cây sáo truyền thống, trình diễn sáng tạo những  bản nhạc chỉ mới nghe loáng thoáng đâu đó một lần, thậm chí dàn dựng hẳn các tiết mục hòa tấu nhạc cụ truyền thống, để nhận về cho đội văn nghệ huyện mình những chiếc Huy chương vàng, Huy chương bạc tại các Liên hoan, hội diễn. Không những thế còn rủ rê được cả các bạn trẻ trong buôn, trong xã, theo mình học những nhạc cụ xưa của ông bà. Từ ngày có lớp học nhạc cụ của Puên, các đội ching của 5 buôn trong xã cũng hoạt động sôi nổi hẳn lên. Người già cầm tay chỉ dạy cho người trẻ. Buổi tối hay chủ nhật ở nhà sinh hoạt cộng đồng váng lên tiếng ching còn lạc điệu nhưng đã thấy sự sôi nổi. Buôn nào cũng có đội ching trẻ, ching già. Khi cần thi thố ở đâu là có ngay. Có việc vui việc buồn của buôn bà con cũng mang ching ra tấu. Không chỉ dạy cơ bản, ở Cư Pui còn dạy cả bài bản ching nâng cao nữa. Tiếng ching luyện tập và những buổi trình diễn  ấy làm ấm lại không gian làng buôn. Cả xã Cư Pui hiện còn tới 29 bộ ching đủ ( chưa tính những bộ thiếu). Một tài sản mà không phải nơi nào, buôn Ê Đê nào cũng có.

3. Puên yêu thích tiếng sáo đinh buôt ngay từ hồi còn nhỏ, khi nghe bác, là một nghệ nhân giỏi làm và trình diễn nhạc dân tộc ở buôn Khanh thổi, mỗi khi gia đình hay buôn sang có việc vui buồn. Mà ngày xưa trong buôn nhiều việc tụ tập nhau lắm. Theo tín ngưỡng cổ xưa của người Ê Đê, trong thế giới này có nhiều vị Yang linh thiêng ngự trị.  Con người muốn làm việc gì cũng phải xin phép, Yang cho mới được làm.Làm xong , việc tốt phải có lễ tạ ơn. Làm hỏng hay vi phạm điều gì phải cột rượu, hiến sinh vật thể tạ lỗi. Mỗi một lần như thế, ít thì cả dòng họ, nhiều thì cả buôn, cùng tụ họp về nhà ai đó. Lễ lạt xong là câu hát, điệu kèn lại cất lên. Làn điệu k’ưt tự sự mang mang sâu lắng. Câu arei đối đáp sôi động tâm hồn  gái trai. Tiếng đing năm dặt dìu gọi bạn. Cái tiếng sáo đinh buốt tự sự nỉ non, da diết, lan lan thấm vào trong bóng đêm mờ mờ của những căn nhà sàn dài mênh mang ấy, cứ như ám ảnh suốt tuổi thơ của Puên. Bác đi đâu, Puên theo đấy. Mê mẩn cho tới khi bác đi về với ông bà.

Đấy cũng là một nguyên nhân khiến Puên theo học trung cấp ngành Quản lý văn hóa, để được học nhạc, học đàn, học hát. “ Hồi đó em lười học mấy môn lý thuyết lắm, cứ bị các cô la hoài, nhiều lúc nghe cô mắng cái mặt sượng trân. Riêng môn đàn với hát em đâu có nghỉ giờ nào. Về nhà còn tích cực luyện tay nữa đó cô”. Puên kể chuyện cũ như khoe, khiến tôi nhớ lại việc trường Đam San hồi đó, tuy là trường tư thục nhưng tỷ lệ học sinh người dân tộc thiểu số chiếm tới hơn 60%. Các thày cô thường nhắc nhau “ với các em phải vừa dạy vừa dỗ ”. Bởi học sinh người các dân tộc Tây Nguyên, thường rất có năng khiếu nghệ thuật, hát hay, múa dẻo, nhưng lại ngại học các môn lý thuyết. Việc các em đến trường học được hết khóa cũng là công lênh của nhà trường và các thày cô giáo. Được nối tiếp nghề như Y Puên, lại còn liên kết được cả với các thanh niên trẻ tuổi trong buôn làng nữa, là điều vô cùng đáng quý đối với chúng tôi.

Trở lại với câu chuyện của Puên. Học xong , ra trường mấy năm mải lo tìm kiếm việc làm, gần như quên lãng. Phải tới hồi lấy vợ ở buôn Bhung, rồi tham gia công tác Đoàn, tập luyện văn nghệ cùng các bạn, Puên mới quay trở lại nỗi niềm ấp ủ bao năm của mình. Bác mất rồi, phải tự mày mò thôi. Em  đặt xuống trước mặt tôi 4 cây sáo đinh buôt to nhỏ, dài ngắn khác nhau, nứa đã lên nước vàng óng:

-Cô thấy không? Cây sáo cổ của người Ê Đê mình chỉ có 4 lỗ. Em khoét thêm 2 lỗ thành 6 để có thể tăng thêm số nốt. Ống nứa to cho âm thanh trầm. Ống nứa nhỏ cho âm thanh cao. Cứ vậy mà chỉnh âm. Bây giờ bất cứ bài gì, giọng nào em cũng thổi được, không cứ là bài dân ca Ê Đê đâu.

Puên làm thử cho tôi thấy cách bác đã dạy em đo đạc bằng những ngón tay đặt ngang trên thân ống sáo, để làm “ cữ” khoét các lỗ cho chính xác với âm điệu dân ca Ê Đê ( gang tay, đốt tay, kể cả cánh tay đó cũng là cách đo, cách tính tỷ lệ truyền thống của người Tây Nguyên nói chung). May là nứa Krông Bông được các nghệ nhân khắp mấy tỉnh Tây Nguyên cho là có âm thanh chuẩn và trong sáng nhất. Nên cứ tháng 8, tháng 9 là Y Puên bỏ hết việc lang thang trong rừng chọn nứa. Phải là nứa mọc lên ở những rẫy đã bị bỏ hoang, đất từng ấm hơi bàn chân, bàn tay con người rồi, tiếng mới thật hay. Lại còn phải lựa những cây không già, không non. Vác cả bó về dựng đứng phơi khô vài tháng trong bóng râm , mới làm ra được những cây đàn, cây sáo có âm thanh len lỏi tận trái tim mọi người như thế.

Châu Phan, Phó Phòng văn hóa huyện Krông Bông nói chen vào :

-         Còn cây sáo vỗ được Huy chương vàng thì sao Puên?

Ô, hóa ra đây là “ nghệ sỹ” của đoạn video clip làm tôi ngạc nhiên đấy sao?

    - Đoàn ca múa Đăk lăk một lần đến đây biểu diễn, em nghe Nghệ sỹ Nhân dân Y San thổi sáo vỗ mà thích quá. Em loay hoay với cây sáo cổ, nhớ lại cách anh San vỗ, day. Cưa cưa gọt gọt, hỏng mất mấy chục cây nứa. Mãi rồi cũng thành hình cái sáo có âm điệu giống như anh Y San từng thổi ngày trước. Còn bài thì em nhớ loáng thoáng thôi, lúc đó chưa có tiền mua điện thoại để tìm tài liệu đâu. Nhớ, rồi  tự “ chế” thêm đấy cô ạ.Được Huy chương vàng khiến em vui mà tự tin lắm.

    4.Niềm vui và sự tự tin của Puên “ rủ rê” được cả Y Lup  và Y Vươn ở buôn Khanh và buôn Bhung học theo Puên. Ba thày trò miệt mài bên nhau học cách làm đàn, cách chơi, cách thổi. Cứ như là bị âm thanh bổng trầm của mấy cái ống nứa ấy “ bỏ bùa” suốt ngày. Có bữa quên cả đi rẫy bị người nhà mắng cho nữa chứ. Vậy mà không ai bỏ. Bây giờ có điện thoại rồi, Puên đến cơ quan lên mạng tìm kiếm thu lại những bài sáo mang âm hưởng dân ca Tây Nguyên, về mở ra cho học trò nghe để học . Dễ hơn tự tập ngày trước.

     - Ngoài đánh ching, một mình em làm và sử dụng được 3 loại đàn  Đinh buôt, Goong, Tăk Tar. Đinh buốt thì bác chỉ cách làm từ hồi xưa rồi. Cả đinh tăk tar cũng từng thấy bác thổi, tự làm dễ hơn.  Chỉ còn cây đàn goong em chưa nhìn thấy bao giờ, phải lên mạng tra rồi mày mò làm mãi mới được. Lại mất mấy cây nứa, vỡ vài cái vỏ trái bầu khô nữa, rồi cũng xong. Còn các bạn thì mới làm và thổi được đinh buốt thôi. Thấy tụi nó có năng khiếu, em khuyên đi học trung cấp cho có kiến thức. Hè về lại tiếp tục học và làm đàn. Em phải đưa hai đứa ra Buôn Ma Thuột dự thi đó cô. Bây giờ một đang học Quản lý văn hóa. Một học sư phạm nhạc.

Học trò nghỉ.Suốt mùa mưa, thày cặm cụi cùng vợ canh tác 4 sào lúa, 6 sào mì, 1 ha bắp và hơn 1 ha cà phê. Tháng 8 tháng 9 lại lội rừng tìm nứa. Vừa nuôi gia đình vừa nuôi thú vui làm và chơi đàn. Vợ Puên nhỏ con nhưng xinh gái, bồng đứa con mấy tháng tuổi chào chúng tôi ngoài sân nói thêm :

-Ổng mê dạy đàn hơn mê làm rẫy đó cô. Học trò đi rồi, thày nghỉ. Nhưng lại có mấy đứa khác đòi học kia kìa…

Puên cười hiền : “Em chưa giỏi đâu. Hôm Hội diễn thanh niên hát dân ca ở Buôn Ma Thuột, tiết mục hòa tấu nhạc cụ truyền thống của tụi em, cô nhận xét nhạc cụ chỉnh âm không đều nên âm thanh không chuẩn. Tụi em sẽ cố gắng hơn. Phải có thời gian cô ạ” .

Âm nhạc dân gian Tây Nguyên vô cùng phong phú và độc đáo, kể cả trong nhạc hát lẫn nhạc đàn. Phong phú vì gần 30 tộc người, mỗi nhóm lại có nhiều làn điệu khác nhau. Độc đáo là từ những vật liệu đơn giản gần gũi với đời sống hàng ngày của con người, như  tre nứa, gỗ, đá…với đôi tay tài hoa của những người nghệ nhân chân đất, đã làm ra những âm thanh trong vắt như suối nguồn, ấm áp như ánh nắng cao nguyên; là tiếng của tâm hồn Tây Nguyên chân chất, là điều kỳ diệu trong văn hóa truyền thống của các tộc người. Tuy nhiên, do rất nhiều nguyên nhân, mà thế hệ trẻ ngày nay ít biết đến, ít hiểu vẻ đẹp ấy của chính mình. Thậm chí nhiều bạn còn thờ ơ, quay lưng lại với những âm thanh, làn điệu giản dị mà chứa đầy những điều bí ẩn làm chao đảo cả không gian văn hóa miền cao nguyên đất đỏ ấy.

Nhưng đây đó trên Tây Nguyên, vẫn có những con người nặng lòng với âm thanh của rừng của suối, mà bền bỉ tìm mọi cách gìn giữ, lan tỏa. Như Ka Ly ở Kon Tum với ban nhạc dân gian Rngao 120 người, diễn tấu cả chục loại nhạc cụ. Hay nghệ sỹ Thảo Giang không chỉ cải tiến mà còn biên soạn giáo trình lẫn tác phẩm truyền dạy đàn ting ning Bâhnar trong giới nghệ thuật chuyên nghiệp; Rchom Tít ở Plei Ku, hàng chục năm nay vừa truyền dạy vừa chế tác nhạc cụ Jrai theo hướng sản phẩm mỹ nghệ dân gian, với hy vọng đến được tay du khách yêu Tây Nguyên.  Hoặc cụ Ama Kim ở Buôn Ma Thuột, làm và diễn tấu được 5 loại nhạc cụ Ê Đê, cố nhạc sỹ Y Sơn Niê, luôn đau đáu tìm những thanh niên trong buôn làng yêu âm nhạc để truyền lại kho kinh nghiệm của mình. Nay thêm Y Puên.  Quả thật còn quá ít ỏi, nhưng như thế còn hơn không và nhất là đang có sự lan tỏa từ thế hệ này sang thế hệ khác đấy chứ. Họ sẽ không đơn độc.

 Cứ đam mê thế Puên nhé. Văn hóa truyền thống Tây Nguyên của mình sẽ còn mãi.

Bình luận

Tin tức & sự kiện