Linh Nga Nie kdam

Linh nga niek dam

Ông ấy là em của Comdominas

Được cập nhật bởi Admin ngày 2017-24-04

.“ Chúng tôi ăn rừng” của GS Georges Condominas là sách gối đầu giường của những người nghiên cứu và yêu văn hóa Tây Nguyên. Ngày ông trở lại Đăk Lăk, tôi không có điều kiện được đi cùng. Nhưng cái ước muốn tới cho được cái làng Sar luk xa thật xa, hẻo lánh và heo hút, để hiểu cho được cái gì đã khiến một trí thức Châu Âu mới ngoài 20 tuổi, dám bỏ hết mọi phồn hoa ở kinh đô ánh sáng, gắn bó tới 3 năm với một bộ tộc mà trong mắt những kẻ thực dân, vẫn còn là “ man di mọi rợ” , ở nơi cách thành phố Buôn Ma Thuột bây giờ, với đường nhựa láng cóng, chạy ro ro, tới gần cả trăm cây số vậy? Chỉ tính từ cái ngày ông ấy nhìn thấy “ bộ đàn đá” cổ xưa nhất của loài người, năm 1949 tới nay thôi, cũng đã là 73 năm rồi còn gì?

Đọc sách của ông, hình dung rất rõ những không gian sinh tồn từng gắn bó như máu thịt với người Tây Nguyên: rừng săn bắn hái lượm, rừng thiêng tang ma, rừng làm rẫy, mặt nước và rừng chăn thả. Với không gian và tín ngưỡng vạn vật hữu linh ấy, cuộc sống bon làn trở nên đầy sinh động, mới lạ trong con mắt và tâm trí Condominas. Ông lấy đó làm điều phải học, phải hiểu, để rồi yêu quý những con người chất phác ấy như những người anh em của mình. Một trong số “ người muôn năm cũ”  còn đến hôm nay là già Y Wan Rtung.

Ừ, rất may, già làng Y Wan Rtung ( thường gọi là Ama Chông) vẫn còn đó. Lưng đã còng, bước chân thập thững không còn nhanh nhẹn, nhưng nhắc tới Condominas dường như ông khỏe và minh mẫn hẳn ra, theo đoàn làm phim “ Rừng & sự sống” của VTV tới tận nơi, mà trong trí nhớ mang mang của ông, chàng thiếu niên chưa đầy 20 mùa rẫy, khi ấy đứng chỉ cao hơn thắt lưng Condominas chút xíu,  rằng “ miềng đã chạy đưa Condo tới đó xem cái đá kêu ấy”.

Dọc theo dấu vết xưa cũ của con đường đá ngày ấy dẫn đến Đàm Ròn của Lâm Đồng, ông rành rẽ :

- Bon của miềng hồi xưa gốc là bon Sar Luk, không biết sao bây giờ người ta đổi thành bon Rchai A. Vô sâu hơn, chỗ này là bon Sar Lang. Bây giờ cũng vẫn thưa thớt người thôi. Rừng. Toàn là rừng.

Đưa chúng tôi tới chỗ ngày xưa từng là nơi trú chân của các công nhân làm đường. Ông chỉ  vạt đất ven suối :

- Bây giờ người ta san đồi trồng cà phê hết. Dòng sông cạn khô,con suối cũng cạn khô. Hồi xưa rộng và đầy nước lắm. Tìm được mấy tấm đá to đó, rồi còn kiếm được đá kêu dưới con suối này nữa mà.

Năm 2006, trong lần trở lại, đã có một con trâu, một con heo lớn được “ ăn” ở cái nơi ngày nay là nhà cộng đồng của bon Rcai A ( dựng theo kiểu nhà dài Ê Đê), xưa là nhà của Condominas, để làm lễ kết nghĩa anh em với Y Wan và trả lễ cả bon Sar Luk đã rộng vòng tay đón ông. “ Năm đó chỉ còn lại hai người tui với SRaang, bạn gái của Condo thui. Nên ổng kết nghĩa với hai người chúng tôi. Bây giờ bà ấy cũng đi theo ổng rồi. Ổng cũng mời miềng đi sang Pháp chơi, nhưng không có tiền nên không đi ” .  Mấy bạn trẻ trong nhóm làm phim tranh nhau  hỏi :

- Ủa, ổng mời thì phải chi tiền chứ.

- Chi chớ sao không? Ổng coi mình là em mà. Nhưng cũng phải có chút tiền dắt trong lưng mua quà về cho con cháu chớ !

- Ông Condo có con ở đây với bà SRaang không?

- Có chớ, sao không? Nhưng mà ổng chối thí xác đấy. Nhìn nó thì biết ngay.

Cả xe cười lăn lộn vì cụm từ “ thí xác” ông dùng.

Từng thoát ly đi làm cán bộ phong trào vận động quần chúng ở tận Gia Lai trong thời kỳ chống Mỹ. Được tặng Huy chương khánh chiến hạng nhất. Từng làm cán bộ buôn, có giấy khen nông dân sản xuất giỏi. Nên việc rành rẽ tiếng Việt của ông, cho dẫu là vẫn sai dấu đi nữa, cũng là điều dễ hiểu. Theo quy chế hiện hành thì xấp  xỉ 90 mùa rẫy như ông, chỉ có ngồi nhà hút thuốc rê, xem ti vi mà thôi. Nay vẫn là một già làng có uy tín để bon làng đến hỏi những việc quan trọng. Ông còn là một nghệ nhân diễn tấu chưng goong khá thành thạo, đúng nghĩa “ mang chiêng đi đấm” tận Hà Nội, thành phố Buôn Ma Thuột,các tỉnh bạn…Ông buồn và lắng lại đôi chút khi được hỏi về văn hóa truyền thống của người MNông. Lia mắt khắp những ngọn núi xung quanh chỗ chúng tôi ngồi : Juk mâo Yang Go - núi Đá thần Go,  Juk Rhau – núi chó rừng, Juk Blok – Núi bẫy hầm, Juk Yang RSâm, …rồi như có dịp trút bầu tâm sự, ông nói một thôi một hồi:

- Thời bây giờ khác trước lắm. Đâu còn đi làm rẫy nơi này nơi khác nữa. Nhà ở tại chỗ, nước lấy tại chỗ, trồng cà phê, trồng lúa nước tại chỗ. Có tivi, có điện, là do nhà nước chỉ bảo. Đói không nhiều, nhưng văn hóa mất gần hết.  Mình còn quên cách mặc khố, kể gì lớp nhỏ. Chúng biết gì về hồi Condo đâu . Đó, thằng cháu  Lâm Đăng nói đi tìm hoa văn Mnông, có ai còn biết ? Dệt vải, may áo…theo người Ê Đê hết.  Hồi đó cái gì cũng cúng. Mình sống với rừng, mình xin “ nó” cái gì thì phải cúng cái đó. Ching goong đánh quanh năm. Bây giờ vẫn còn nhưng có đủ ăn đâu mà cúng lúa. Giếng nước có rồi, đâu ai cầu mưa. Lâu lâu có hỗ trợ thì làm một chút. Không có thì bỏ qua luôn. Vậy thôi. Ai mà quan tâm.

Nỗi buồn như đọng lại thành từng hòn, từng cục chẹn nơi cổ họng khiến ông nghẹn lời. Y Wan Rtung như pho sử sống của một thời săn bắt hái lượm, lang thang khắp rừng này, núi kia với chiếc gùi đè trĩu trên vai; của thời Condominas từng quen mà lạ; thời theo cán bộ kháng chiến chống Mỹ hy sinh tất cả cho độc lập tự do… của vùng Sar Luk này. Liệu còn ai nhớ những điều ấy, hay lúc nào đó ông sẽ mang theo về cõi Mang Lung??

Bình luận

Tin tức & sự kiện