Linh Nga Nie kdam

Linh nga niek dam

H'Thuận ở buôn Um

Được cập nhật bởi Admin ngày 2017-07-09

          Vẫn là đang giữa mùa mưa. Xe chúng tôi chạy 50km/giờ trên đường nhựa suốt từ thị trấn Ea Kar vào tới gần chân núi Cư Prong. Xanh đến mát mắt là tiêu và những cánh đồng bắp đang nở hạt lao xao trong gió. Vài cây vông đỏ rừng rực vươn cao trên vườn cà phê như muốn đọ với cái nắng ong óng vàng. Lúc ấy chúng tôi chưa hề biết có một sự bất ngờ đang chờ ở buôn Um.

          Nhóm sưu tầm văn hóa dân gian Tây Nguyên chỉ định gặp gỡ các nghệ nhân hỏi han, đo đạc, nghe một vài bài ching của người Ê Đê Drao. Bởi lần trước đã liên hệ, nhưng người già ở buôn Tring bên cạnh nói “ chưa đủ tuổi để làm lễ cúng sức khỏe có múa”. Thế đấy, đành phải bỏ.  Thật ra, bây giờ muốn tổ chức lễ lạt gì trong các buôn Tây Nguyên cũng khó. Phần vì vướng tín ngưỡng, phần thiếu thốn về kinh tế, thậm chí kể cả không còn ai biết cúng nữa ấy chứ. Ví như tập quán cúng mừng sức khỏe này, một vòng đời người có ít nhất là 3 lần được chúc phúc. Thấp nhất là hơn 40 tuổi, cúng 3 ché rượu cần, với 1 con heo. 60 tuổi cúng 5 ché, 2 con heo ( heo to nhỏ gì cũng được nha). Cao tuổi hơn nữa, cũng là lần cúng cuối cùng 7 ché rượu, có khi phải ăn bò hay trâu. Đó là tập quán tỏ lòng hiếu thảo với cha mẹ của tộc người Ê Đê. Lần cúng nào cũng phải có tiếng ching, nhưng không phải lễ gì cũng được trình diễn múa.

                                  

Buôn Um ( xã Cư Prông, huyện  Ea Kar, Đăk lăk) là xã xa nhất của huyện. Từ trung tâm huyện Ea Kar về tới đây hơn 30 cây số, sát tận chân núi, lại chỉ có vài hộ đã chuyển đổi tín ngưỡng thờ phượng. Nên chi bộ, chính quyền biểu quyết 100%  nhất trí duyệt chi ngân sách vốn đã ít ỏi của địa phương, để tổ chức thực hiện phục dựng bảo tồn văn hóa, một lễ cúng sức khỏe theo đúng truyền thống cho trưởng buôn, vì “ mấy khi có dịp ôn lại văn hóa của tộc người”, cũng để bà con trong buôn hưởng thụ luôn. Già làng, người vẫn duy trì các lễ lạt đã mất cách nay gần 3 năm. Từ đó đến nay buôn không còn lễ cúng nào nữa. Nên lễ chúc sức khỏe là một bất ngờ thù vị đã chờ đợi chúng tôi.

Người được ưu ái nhận lễ là vợ chồng Amí Síp, tức H’Thuận Niê, trưởng buôn Um, phó bí thư chi bộ. ( Cũng phải nói thêm : chi bộ buôn Um có 10 đảng viên, 5 người dân tộc thiểu số, vậy mà nghị quyết chi kinh phí tổ chức cúng đưa ra, được 100% tán thành và ai cũng háo hức chờ đợi). Đây cũng coi như cơ duyên trên con đường sưu tầm và nghiên cứu văn hóa dân gian Tây Nguyên của Tiến sỹ Lương Thanh Sơn, nguyên giám đốc bảo tàng Đăk Lăk và tôi, may mắn được vinh hạnh có mặt chiêm bái. Chuyện lễ lạt để nói vào lúc khác, đối tượng quan tâm của chúng tôi là vị nữ trưởng buôn có khuôn mặt tròn và nụ cười hồn hậu rất tươi, ra tận đường lộ tay bắt mặt mừng chào đón.

                                

          Cứ nhìn những tấm giấy khen, bằng khen treo dọc suốt hai bên dầm mái nhà sàn dài đã thấy có nhiều điều muốn hỏi về H’Thuận. Sinh năm 1965, hết làm phụ nữ buôn cho đến giữ chức chủ tịch Hội phụ nữ xã tới 2 khóa liền. Đến khóa 2015 này mới nghỉ để về  làm Phó bí thư chi bộ kiêm buôn trưởng. Làm chủ tịch Hội phụ nữ, chị liên tục được khen thưởng vì khéo vận động chị em, đặc biệt là phụ nữ người dân tộc ở các buôn trong xã. Nhưng H’Thuận bảo “ nói chuyện xã làm gì,nghỉ rồi, cứ việc buôn thôi nha”. Phụ nữ buôn Um và các buôn quanh đây, đều thực hiện tốt phong trào 5 không : không sinh con thứ 3, trẻ em không suy dinh dưỡng, học sinh không bỏ học, không bạo lực gia đình và không tội phạm. 3 sạch : sạch ngõ, sạch nhà, sạch bếp. Hồi nào giờ chị em người dân tộc thiểu số có ai quan tâm đến những điều này đâu, cứ sinh ra sao là sống hồn nhiên vậy thôi. Thế mà sau khi nghe phân tích, chị em nào cũng hồ hởi chấp hành, thi đua nhau mà thực hiện. Phong trào phụ nữ xã được coi là một trong những hội mạnh của huyện đấy.

H’Thuận cười “ mình 2 trai, một gái là từ trước cuộc vận động rồi nha”.   Vợ chồng tự hào trai anh là lính đặc công đóng  ở Đà Nẵng, trai em đang học trung cấp chính trị trên tỉnh. Gái út đi học cũng luôn đạt điểm giỏi. 5 năm liền gia đình chị được bà con trong buôn bình chọn là Gia đình văn hóa.  Hai vợ chồng H’Thuận dù bận việc tập thể, vẫn rất chăm chỉ rẫy nương. Thế nên 6 sào lúa, 2 ha củ mì, 1 ha hoa màu các loại của gia đình chị năm nào cũng tốt bời bời. Vụ vừa qua thu tới 5T lúa. “ Gia đình cán bộ không gương mẫu, không no đủ, không hạnh phúc, sao nói được chị em”. Bằng tấm lòng, bằng sự hiểu biết, H’Thuận rủ rỉ tâm sự, chỉ ra những gì của phong tục cũ nên từ bỏ, những gì của cuộc sống mới cần tiếp thu. Nghe chị, phong trào gì của địa phương, phụ nữ cũng tham gia tích cực. H’Thuận còn vận động thí điểm mô hình nhóm phụ nữ giúp nhau 10/1. Nghĩa là 10 chị phụ nữ ở thôn 7 làm ăn giỏi, khá giả trong xã, nhận đỡ đầu, giúp đỡ một chị người dân tộc thuộc diện hộ nghèo, neo đơn ở buôn Um. Giúp, không có nghĩa là chỉ hỗ trợ tiền bạc, con giống ngan, gà, heo, mà cả phương thức sản xuất lẫn cách chi tiêu, chăm sóc nuôi con khỏe dạy con ngoan, ứng xử  trong gia đình nữa… Chị em Kinh – Ê Đê mà gắn bó rất thân thiết như trong một nhà, đau ốm, sinh nở đến nhà nhau thăm hỏi, tới mùa vụ cũng xúm lại giúp nhau canh tác.  Mô hình bước đầu thành công, người phụ nữ được giúp đã vượt lên khỏi hộ nghèo. Xã dự kiến nhân rộng ra  toàn địa bàn

Hỏi chuyện buôn Um, H’Thuận nói vanh vách không cần giấy tờ : buôn có 41 hộ, 196 khẩu, đều là người Ê Đê nhóm Drao. Trước đây ở M’Drak, nhưng do tách hộ, định cư, nên chuyển về Ea Kar hàng chục năm rồi. Bà con đều chăm chỉ làm ăn, tìm tòi giống mới phù hợp.  Nhưng cả buôn chỉ có 90 ha đất canh tác. Đất ở đây lại là cát pha nên không trồng được cà phê. Diện tích nhiều nhất là 56 ha trồng củ mì, 12 ha lúa 2 vụ, 18 ha bắp đậu, 5 ha mía và chăn nuôi 86 con bò. Heo giống cũ của buôn thì nhà nào cũng có vài con dùng cho khi có lễ tiết. Mặc dù đã sử dụng các giống cây trồng năng suất cao do huyện, xã chỉ dẫn, nhưng kinh tế vẫn chỉ dựa vào nông nghiệp nhỏ lẻ.  Cũng may đường giao thông từ huyện về xã, về buôn bây giờ nhựa hóa thuận lợi, điện cũng đã kéo về tận nơi, nên dù xa xôi, bà con giao thương, mua bán nông sản cũng dễ dàng hơn. Có việc gì cần đến tiền như cho con cái đi học, mua phân, mua giống…chỉ trông vô đàn bò và năng suất củ mì thôi.  Nên cả buôn không gia đình nào thiếu ăn, nhưng không giàu lên được.

Hỏi thêm về việc bảo tồn văn hóa không gian văn hóa cồng chiêng, giọng H’Thuận có vẻ buồn hẳn. Mặc dù đại bộ phận người dân trong buôn vẫn giữ tín ngưỡng truyền thống, cả buôn vẫn còn 100% nhà sàn gỗ, nhưng nhiều năm trước kinh tế không phát triển, thiếu ăn, nên việc tổ chức các lễ lạt ít dần, ching ché bán đổi gạo hết… Tuy vậy, ngày còn già làng, năm nào buôn cũng đóng góp làm lễ cúng bến nước nho nhỏ, cầu bình an cho buôn làng. Nhưng mấy năm rồi, từ khi cụ  theo ông bà, chưa làm lại. “ Đấy, các chị hỏi để ghi âm mà còn ai biết hát arei đâu.  May mà có Aê Dịu hát K’ứt cho nghe nhé. Ching cũng chỉ còn nhớ một bài, đánh đi đánh lại. Năm 2010, Sở Văn hóa tỉnh tặng cho buôn 2 bộ ching mà có mấy dịp được cất tiếng đâu. Cổ tích, lời nói vần…cũng chẳng ai còn biết. Váy áo truyền thống mình mặc đây, vì thường đi giao lưu trong xã nên phải mua từ buôn khác, chứ trong buôn chẳng còn ai biết dệt.Cái gì cũng ngày càng mai một dần… Do đó chi bộ mới ủng hộ việc tổ chức lễ cúng này đấy chứ. Tham gia bảo tồn văn hóa truyền thống cũng là nhiệm vụ phải lãnh đạo của chính quyền, đoàn thể mà. Thế nào rồi cũng phải kiến nghị xin huyện cho buôn Um mở một lớp truyền dạy nghề dệt, dạy đánh ching nữa…”.

 Thành công trong nhiệm vụ của H’Thuận không thể không kể đến vai trò của người chồng, anh Y Bhăn Buôn Yă. Từng có 10 năm là thành viên đội công tác 553 , bị thương tật phải thôi nhiệm vụ. Giấy khen của anh cũng chiếm tới 1/3 trên đà nhà sàn của gia đình. Tuy sức khỏe yếu lại thương tật, nhưng đôi vai anh luôn là điểm tựa, sát cánh bên chị trong cả việc sản xuất lẫn việc buôn và chăm nuôi con cái. Hạnh phúc rạng ngời trong nụ cười và gương mặt của cả hai vợ chồng.

Bài ching klei kpă quấn quít bước chân ra về của chúng tôi khi chiều muộn, như tấm lòng người phụ nữ Ê Đê xởi lởi, gửi gắm những mong ước không chỉ làm sao cho bà con mình giàu lên, mà còn gìn giữ, bảo tồn được văn hóa truyền thống.

H’Linh Niê

Bình luận

Tin tức & sự kiện